Aphantasia là tình trạng một người không tạo được hình ảnh trong đầu: nhắm mắt nghĩ tới quả táo, họ biết quả táo màu đỏ, tròn, có cuống, nhưng không "thấy" gì cả. Tên gọi do nhóm của nhà thần kinh học Adam Zeman ở Đại học Exeter đặt năm 2015. Đây không phải bệnh, và nhiều người có aphantasia vẫn làm tốt các bài tư duy không gian.
Nhiều người chỉ phát hiện mình có aphantasia khi đã trưởng thành, lúc đọc một bài báo và bàng hoàng nhận ra câu "hãy hình dung…" với người khác là nghĩa đen. Bài này giải thích aphantasia là gì, phổ biến cỡ nào, và nó liên quan thế nào với khả năng hình dung khối hình.
Từ Galton đến Zeman
Năm 1880, nhà khoa học người Anh Francis Galton gửi bảng hỏi cho hàng trăm người, đề nghị họ hình dung bàn ăn sáng của mình sáng hôm đó và tả độ rõ nét. Ông ngạc nhiên thấy một số người, trong đó có cả các nhà khoa học, nói họ hầu như không thấy gì. Galton ghi nhận điều này nhưng không đặt tên.
Hơn một thế kỷ sau, năm 2010, Adam Zeman và cộng sự mô tả một bệnh nhân được gọi là MX: một người đàn ông mất khả năng hình dung sau một thủ thuật tim. Bài báo được giới báo chí đưa tin, và rất nhiều người viết thư cho Zeman nói rằng họ "bị như thế từ bé". Năm 2015, nhóm Zeman công bố khảo sát 21 người như vậy trên tạp chí Cortex và đặt tên aphantasia: tiền tố "a" nghĩa là không, ghép với "phantasia", từ Aristotle dùng để chỉ trí tưởng tượng.
Phổ hình dung: từ không thấy gì đến thấy như thật
Khả năng hình dung không phải có hoặc không, mà trải trên một phổ rộng:
| Mức | Người đó kể lại |
|---|---|
| Aphantasia | "Tôi biết nó trông thế nào, nhưng không thấy gì. Chỉ tối đen hoặc trống." |
| Hình dung mờ | "Có chút hình ảnh, nhạt, chập chờn." |
| Trung bình | "Thấy được, khá rõ, nhưng biết không phải thật." |
| Hyperphantasia (hình dung cực rõ) | "Rõ gần như nhìn thật, có màu, có chi tiết." |
Công cụ đo phổ biến là bảng hỏi VVIQ (Vividness of Visual Imagery Questionnaire), do David Marks xây dựng năm 1973. Người làm tưởng tượng các cảnh như khuôn mặt người thân, mặt trời mọc, cửa hàng quen, rồi tự chấm độ rõ từ "không có hình ảnh" đến "rõ như thật". Các khảo sát lớn ước tính khoảng 1% dân số ở mức aphantasia hoàn toàn và vài phần trăm ở mức rất mờ. Con số còn dao động giữa các nghiên cứu vì dựa vào tự báo cáo.
Aphantasia có làm kém tư duy không gian không
Đây là câu hỏi thú vị nhất với chủ đề hình dung khối hình. Câu trả lời ngắn: không nhất thiết.
Nhiều nghiên cứu cho người có aphantasia làm bài xoay hình kiểu Shepard – Metzler. Họ thường trả lời đúng ngang người thường, đôi khi chính xác hơn nhưng chậm hơn. Điều đặc biệt: ở một số người, thời gian trả lời không tăng đều theo góc xoay như ở người khác. Điều đó gợi ý họ dùng chiến lược khác: thay vì "xoay hình", họ phân tích đặc điểm, như đếm khối, so hướng các nhánh.
Phân biệt "thấy" và "biết vị trí"
Các nhà nghiên cứu cho rằng có sự tách biệt giữa hình ảnh đối tượng (màu sắc, kết cấu, vẻ ngoài) và biểu diễn không gian (vị trí, hướng, quan hệ). Người có aphantasia thường thiếu phần đầu nhưng vẫn có phần sau. Họ có thể kể chính xác phòng khách nhà mình có mấy cửa sổ, ghế đặt ở đâu, dù không "thấy" phòng.
Nghề cần không gian vẫn có người aphantasia
Ed Catmull, đồng sáng lập hãng phim hoạt hình Pixar, kể công khai năm 2019 rằng ông có aphantasia. Có những kỹ sư, kiến trúc sư, hoạ sĩ cũng chia sẻ như vậy. Họ thường bù bằng cách vẽ ra giấy, dựng mô hình, dùng phần mềm, tức là đưa phần hình dung "ra ngoài đầu".
Aphantasia ảnh hưởng gì trong đời sống
- Trí nhớ tự truyện: nhiều người có aphantasia nói họ nhớ các kỷ niệm như một danh sách sự kiện hơn là "sống lại" cảnh cũ. Một số nghiên cứu cho thấy trí nhớ chi tiết về các sự kiện đã qua của họ kém hơn.
- Giấc mơ: khá nhiều người có aphantasia vẫn có giấc mơ có hình ảnh, cho thấy hình dung có ý thức và mơ là hai cơ chế khác nhau.
- Đọc sách: họ hiểu truyện tốt nhưng ít "thấy cảnh". Có người thích tiểu thuyết nhiều thoại hơn tả cảnh.
- Đếm cừu hay thiền quán tưởng: những bài tập "hãy tưởng tượng" có thể khó hoặc vô nghĩa với họ.
Một số người cũng có aphantasia với các giác quan khác: không "nghe" được giai điệu trong đầu, không "ngửi" được mùi khi tưởng tượng.
Có cần chữa không
Aphantasia bẩm sinh không được coi là bệnh, và đa số người có nó sống, học, làm việc bình thường. Chưa có phương pháp nào được chứng minh làm "bật" khả năng hình dung. Tuy nhiên nếu một người đột ngột mất khả năng hình dung sau chấn thương đầu, đột quỵ, phẫu thuật, hoặc kèm các thay đổi về trí nhớ, tâm trạng, họ nên đi khám bác sĩ chuyên khoa thần kinh để tìm nguyên nhân.
Góc nhìn hôm nay: tự kiểm và sống tốt với nó
Thử bài tự kiểm đơn giản: nhắm mắt, nghĩ tới một quả cam trên bàn. Bạn thấy gì? Có màu không? Có thấy lớp vỏ sần không? Giờ tưởng tượng ai đó bóc vỏ, có thấy múi cam không? Nếu câu trả lời là "chẳng thấy gì, chỉ biết", có thể bạn ở gần đầu aphantasia của phổ.
Nếu đúng vậy, một vài cách giúp học hình học không gian dễ hơn:
- Dùng vật thật: hộp, khối gỗ, mô hình giấy. Cầm và xoay thay vì cố hình dung.
- Vẽ ra giấy từng bước: hình chiếu, hình trải, mặt cắt.
- Dùng phần mềm hình học động để xoay khối trên màn hình.
- Chuyển bài toán thành quy tắc: đếm cạnh, đếm mặt, kiểm các cặp mặt đối diện.
Muốn đọc thêm, nhóm của Zeman lập trang thông tin "The Eye's Mind" của Đại học Exeter. Bài luận tiếng Anh nổi tiếng năm 2016 của Blake Ross, đồng sáng lập trình duyệt Firefox, kể lại cảm giác của ông khi phát hiện mình có aphantasia, cũng là cửa vào dễ đọc.
Câu hỏi thường gặp
Aphantasia là gì?
Là tình trạng không tạo được hình ảnh có ý thức trong đầu, dù vẫn biết và nhớ thông tin về sự vật. Nhóm Adam Zeman đặt tên này năm 2015. Đây không được coi là bệnh mà là một đầu của phổ khả năng hình dung.
Bao nhiêu người có aphantasia?
Các khảo sát ước tính khoảng 1% dân số không hình dung được gì và thêm vài phần trăm hình dung rất mờ. Con số dao động vì dựa trên tự báo cáo qua các bảng hỏi như VVIQ.
Người bị aphantasia có giỏi hình học không gian được không?
Được. Nhiều người có aphantasia làm bài xoay hình đúng ngang người thường, chỉ dùng chiến lược khác như phân tích đặc điểm. Họ cũng thường bù bằng vẽ ra giấy hoặc dùng mô hình thật.
Aphantasia có chữa được không?
Chưa có phương pháp nào được chứng minh. Aphantasia bẩm sinh thường không cần chữa. Nếu một người đột ngột mất khả năng hình dung sau chấn thương hay đột quỵ, nên đi khám chuyên khoa thần kinh.
Người có aphantasia có nằm mơ không?
Nhiều người vẫn có giấc mơ có hình ảnh, dù khi tỉnh không hình dung được. Điều này cho thấy hình dung có chủ đích và giấc mơ có thể dựa trên những cơ chế não khác nhau.