Có khác biệt, nhưng nhỏ hơn và hẹp hơn nhiều so với lời đồn. Ở bài xoay hình ba chiều, nam trung bình làm nhanh và đúng hơn nữ một khoảng đáng kể; ở phần lớn các kỹ năng không gian khác, khác biệt nhỏ hoặc gần như không có. Hai nhóm chồng lấn nhau rất lớn, và khoảng cách thu hẹp rõ rệt sau vài tuần luyện tập.
Câu nói "con gái kém hình học" vì thế không đứng vững. Bài này trình bày những gì số liệu thực sự cho thấy, những gì còn tranh cãi, và vì sao cách nói của người lớn có thể ảnh hưởng tới kết quả của trẻ.
Số liệu nói gì
Năm 1995, Daniel Voyer, Susan Voyer và Philip Bryden gộp gần 300 kết quả đo từ nhiều thập kỷ nghiên cứu về khác biệt giới trong kỹ năng không gian. Họ thấy khác biệt phụ thuộc rất nhiều vào loại bài thử:
| Loại kỹ năng | Mức khác biệt trung bình nam – nữ |
|---|---|
| Xoay hình ba chiều (bài Vandenberg – Kuse) | Lớn nhất trong các loại, nam trội hơn |
| Nhận thức không gian (đường nằm ngang, que thẳng đứng) | Vừa phải |
| Hình dung biến đổi nhiều bước (gấp giấy, hình trải) | Nhỏ, nhiều nghiên cứu gần như không thấy |
| Nhớ vị trí đồ vật trong một cảnh | Một số nghiên cứu thấy nữ trội hơn |
Dòng cuối thường bị bỏ quên. Irwin Silverman và Marion Eals (1992) cho người tham gia ngồi trong phòng có nhiều đồ vật rồi hỏi bất ngờ đồ nào đã đổi chỗ. Nữ nhớ vị trí tốt hơn. Như vậy không thể nói gọn "nam giỏi không gian hơn".
Hiểu đúng một con số trung bình
Ngay ở bài xoay hình, nơi khác biệt lớn nhất, hai đường phân bố của nam và nữ vẫn chồng lên nhau phần lớn. Điều đó có nghĩa:
- Rất nhiều bạn nữ làm giỏi hơn đa số bạn nam.
- Biết giới tính của một người gần như không giúp đoán được người đó xoay hình giỏi hay kém.
- Khác biệt trung bình có thể đến từ nhiều nguồn, cả sinh học lẫn kinh nghiệm, không phải cố định.
Nhà tâm lý học Janet Hyde, trong bài tổng quan năm 2005 về "giả thuyết tương đồng giới", chỉ ra rằng phần lớn khác biệt tâm lý giữa nam và nữ là nhỏ hoặc rất nhỏ. Xoay hình là một trong số ít ngoại lệ ở mức vừa, nhưng vẫn không đủ để chia người thành hai nhóm năng lực.
Kinh nghiệm và luyện tập
Bằng chứng mạnh nhất rằng khác biệt không cố định đến từ các nghiên cứu luyện tập:
Luyện vài tuần đã khác
Năm 2007, Jing Feng, Ian Spence và Jay Pratt ở Đại học Toronto cho người tham gia luyện một nhiệm vụ đòi hỏi chú ý không gian nhanh trên máy tính khoảng mười giờ. Sau đó, khoảng cách nam – nữ ở bài xoay hình thu hẹp đáng kể, và phụ nữ tiến bộ nhiều hơn. Phân tích gộp của Uttal năm 2013 cũng thấy cả nam lẫn nữ đều tiến bộ khi luyện.
Đồ chơi thời nhỏ
Nhiều nghiên cứu thấy trẻ chơi nhiều đồ xếp khối, lắp ghép, ghép hình có kỹ năng không gian tốt hơn. Theo truyền thống ở nhiều nước, bé trai hay được cho chơi những thứ này hơn bé gái. Đây là một nguồn khác biệt có thể thay đổi bằng việc cho mọi trẻ cùng chơi.
Khoá học cho sinh viên kỹ thuật
Ở Đại học Công nghệ Michigan, khoá luyện hình dung do Sheryl Sorby phát triển giúp nhiều nữ sinh viên năm nhất từng trượt bài thử không gian đạt yêu cầu sau một học kỳ, và tỉ lệ các em ở lại ngành kỹ thuật cao hơn nhóm không học.
Yếu tố tâm lý: khi lời nói thành sự thật
Hiện tượng "mối đe doạ khuôn mẫu" (stereotype threat), được Claude Steele và cộng sự mô tả từ thập niên 1990, chỉ việc người ta làm kém đi khi bị nhắc rằng nhóm của mình "vốn kém" việc đó. Một số thí nghiệm về xoay hình thấy khi được nói "bài này nam thường làm tốt hơn", nữ làm kém đi; khi được nói "bài này đo khả năng đồng cảm", khoảng cách nhỏ lại.
Cần nói thật: hiệu ứng này đã gây tranh cãi trong những năm gần đây vì một số thí nghiệm lặp lại cho kết quả yếu hơn bản gốc. Nhưng điều không tranh cãi là: bảo một đứa trẻ "con gái thì kém hình" không giúp gì, và có thể làm con né tránh luyện tập.
Còn yếu tố sinh học thì sao
Có những nghiên cứu cho thấy hormone, nhất là testosterone trước sinh, có thể liên quan tới kỹ năng xoay hình. Ví dụ ở bé gái mắc tăng sản thượng thận bẩm sinh, cơ thể tiếp xúc nhiều androgen trước sinh, một số nghiên cứu ghi nhận kỹ năng không gian cao hơn trung bình. Tuy vậy các kết quả không đồng nhất, và các nhà nghiên cứu đều đồng ý rằng sinh học và môi trường đan xen, không thể tách thành tỉ lệ đơn giản. Khác biệt cũng dao động giữa các quốc gia, điều khó giải thích nếu chỉ do sinh học.
Góc nhìn hôm nay: làm gì ở nhà và ở lớp
- Cho mọi trẻ chơi khối xếp, lắp ghép, ghép hình, không phân biệt "đồ chơi con trai, đồ chơi con gái".
- Dùng nhiều từ chỉ không gian khi nói chuyện: trên, dưới, xoay, lật, bên trái, phía sau, cong, góc. Nghiên cứu của Susan Levine và cộng sự cho thấy trẻ được nghe nhiều từ không gian làm bài không gian tốt hơn.
- Tránh câu dán nhãn như "con gái thì học văn", "con trai mới giỏi hình". Khen nỗ lực và cách làm thay vì khen năng khiếu.
- Với học sinh lớn, nếu thấy hình học không gian khó, cho em làm mô hình giấy, vẽ phác nhiều, luyện đều. Mức tiến bộ sau vài tuần thường làm chính các em ngạc nhiên.
Muốn đọc kỹ hơn, có thể tìm cuốn Delusions of Gender (2010) của Cordelia Fine, phê bình những lời đồn về "não nam, não nữ", và các bài tổng quan của Diane Halpern về khác biệt giới trong năng lực nhận thức để thấy cả hai phía của cuộc tranh luận.
Câu hỏi thường gặp
Nam có tư duy không gian tốt hơn nữ không?
Ở bài xoay hình ba chiều, nam trung bình làm tốt hơn một khoảng vừa phải. Ở nhiều kỹ năng không gian khác, khác biệt nhỏ hoặc không có, và ở việc nhớ vị trí đồ vật nữ có khi trội hơn. Hai nhóm chồng lấn nhau rất nhiều.
Con gái có kém hình học không?
Không có cơ sở để nói vậy. Khác biệt trung bình nhỏ và luyện tập thu hẹp được, rất nhiều bạn nữ làm giỏi hơn đa số bạn nam. Dán nhãn "con gái kém hình" có thể khiến trẻ ngại luyện và làm kém đi.
Khác biệt giới trong tư duy không gian do bẩm sinh hay do môi trường?
Cả hai đan xen. Có bằng chứng về vai trò của hormone, nhưng cũng có bằng chứng mạnh về vai trò của đồ chơi thời nhỏ, ngôn ngữ người lớn dùng và luyện tập. Khác biệt còn dao động giữa các quốc gia.
Luyện tập có xoá được khoảng cách nam nữ không?
Nhiều nghiên cứu cho thấy luyện vài tuần đã thu hẹp đáng kể khoảng cách ở bài xoay hình, và nữ thường tiến bộ nhiều hơn. Phân tích gộp năm 2013 của Uttal xác nhận cả nam lẫn nữ đều tiến bộ khi luyện.
Làm sao giúp con gái tự tin hơn với hình học không gian?
Cho con chơi khối xếp và lắp ghép từ nhỏ, dùng nhiều từ chỉ không gian khi trò chuyện, tránh câu dán nhãn theo giới. Khi học hình học, để con làm mô hình thật và vẽ phác thay vì chỉ nhìn hình trong sách.