Người khiếm thị hình dung không gian bằng xúc giác, âm thanh, chuyển động cơ thể và ngôn ngữ, và tấm bản đồ trong đầu của họ có thể rất chính xác. Các thí nghiệm cho thấy người mù bẩm sinh vẫn "xoay hình" được bằng tay, vẫn tìm được đường tắt chưa từng đi. Điều đó chứng minh tư duy không gian không đồng nghĩa với nhìn.
Bài này kể lại những gì khoa học đã biết về cách người không nhìn thấy dựng thế giới ba chiều trong đầu, và những công cụ giúp họ học hình học, đi lại, đọc bản đồ.
Xoay hình bằng tay
Năm 1976, Gloria Marmor và Larry Zaback làm một thí nghiệm theo kiểu Shepard – Metzler nhưng cho người mù bẩm sinh, người mất thị lực sau này và người sáng mắt bịt mắt. Mỗi người sờ hai khối hình đặt ở hai góc khác nhau và trả lời chúng giống hay khác.
Kết quả: ở cả ba nhóm, thời gian trả lời đều tăng theo góc lệch. Người mù bẩm sinh, những người chưa từng có kinh nghiệm thị giác, cũng thể hiện quy luật đó. Họ chậm hơn một chút nhưng vẫn "xoay" được. Nghĩa là thứ được xoay trong đầu là một biểu diễn không gian, không phải bức ảnh.
Đứa trẻ tìm được đường tắt
Đầu thập niên 1980, Barbara Landau, Henry Gleitman và Elizabeth Spelke nghiên cứu một bé gái mù bẩm sinh hơn hai tuổi. Bé được dắt đi trong một căn phòng giữa vài đồ vật, theo các đường nối từng cặp. Sau đó bé được yêu cầu tự đi giữa hai đồ vật mà bé chưa từng đi thẳng giữa chúng. Bé đi gần đúng hướng ngay lần đầu.
Thí nghiệm cho thấy từ rất nhỏ, người mù đã tự suy ra quan hệ không gian từ chuyển động của chính mình. Đây là một trong những lập luận quan trọng rằng con người sinh ra đã có sẵn khung để dựng bản đồ không gian.
Những "con mắt" khác
| Kênh | Cung cấp thông tin gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Xúc giác | Hình dạng, kích thước, kết cấu ở gần | Sờ mô hình, đọc chữ nổi, bản đồ nổi |
| Âm thanh và tiếng vang | Khoảng cách, kích thước phòng, vật cản | Nghe tiếng bước chân dội lại để biết hành lang hẹp hay rộng |
| Chuyển động cơ thể | Quãng đường đã đi, hướng đã rẽ | Đếm bước, cảm giác quay của tai trong |
| Gậy dò đường | Mặt đất, bậc, mép vỉa hè | Gạch dẫn hướng có gờ nổi |
| Ngôn ngữ | Mô tả không gian từ người khác | "Cửa ở bên trái, cách ba bước" |
Định vị bằng tiếng vang
Một số người khiếm thị học được cách tạo tiếng tặc lưỡi rồi nghe tiếng dội để biết vật cản, giống cách dơi và cá heo làm. Người nổi tiếng nhất là Daniel Kish ở Mỹ, mất thị lực khi còn rất nhỏ, đã dạy kỹ thuật này cho nhiều người khác. Các nghiên cứu chụp não của Lore Thaler và cộng sự năm 2011 thấy khi người thạo kỹ thuật này nghe tiếng vang, vùng vỏ não thị giác của họ hoạt động.
Vỏ não thị giác không ngủ yên
Ở người mù bẩm sinh, vùng não vốn dành cho thị giác không bỏ không mà được "mượn" cho xúc giác, âm thanh và cả ngôn ngữ. Các thí nghiệm chụp não cho thấy vùng này hoạt động khi họ đọc chữ nổi Braille. Đây là một ví dụ rõ ràng về khả năng thay đổi của não.
Học hình học khi không nhìn thấy
Hình học thường dạy bằng hình vẽ, nên với học sinh khiếm thị đây là môn khó nhất. Nhưng có nhiều cách:
- Mô hình thật: khối lập phương, hình chóp, hình trụ bằng gỗ hoặc nhựa. Học sinh đếm đỉnh, cạnh, mặt bằng tay.
- Hình vẽ nổi: giấy đặc biệt phồng lên khi in hoặc khi hơ nóng, tạo đường nét sờ được. Có loại tấm vẽ cao su, vẽ bút bi lên là nổi gờ.
- Ghép que và bi: dựng khung hình khối bằng que và khớp nối.
- In 3D: ngày nay có thể in mô hình khối, mặt cắt, thậm chí cả đồ thị hàm số dạng mặt nổi.
- Mô tả bằng lời chuẩn: giáo viên đọc hình theo một trật tự cố định, từ trái sang phải, từ trên xuống.
Một điểm thú vị: khái niệm phối cảnh, như đường ray hội tụ về một điểm ở xa, là thứ người mù bẩm sinh khó hiểu nhất, vì nó gắn với cách mắt thu hình. Nhưng các khái niệm như song song, vuông góc, đối xứng thì họ nắm bằng tay rất tốt. Nghiên cứu của John Kennedy về tranh vẽ của người mù cho thấy họ vẫn vẽ được hình nét có quy ước giống người sáng mắt, như vẽ đường viền vật.
Đi lại trong thành phố
Khả năng định hướng và di chuyển độc lập là một kỹ năng được dạy bài bản, gọi là định hướng và di chuyển (orientation and mobility). Người học tập dùng gậy, nhớ mốc, đếm ngã tư, nghe dòng xe để biết hướng đường. Bản đồ nổi của khu phố, ga tàu, khuôn viên trường giúp họ dựng tấm bản đồ trước khi đi.
Ở Việt Nam, đường gạch dẫn hướng có gờ đã xuất hiện ở một số vỉa hè, nhà ga, sân bay, nhưng còn bị đứt quãng, bị xe và hàng quán lấn. Ứng dụng điện thoại đọc màn hình, dẫn đường bằng giọng nói cũng giúp nhiều.
Góc nhìn hôm nay: điều người sáng mắt học được
Bạn có thể tự cảm nhận phần nào cách hình dung không cần nhìn:
- Nhờ ai bỏ một vật nhỏ quen thuộc vào túi vải. Sờ qua lớp vải và đoán vật đó, vẽ nó ra giấy.
- Bịt mắt, đi từ phòng ngủ ra bếp trong nhà mình (có người đi kèm để an toàn). Để ý bạn dựa vào mốc nào: tay vịn, bậc cửa, tiếng tủ lạnh.
- Khi chỉ đường cho người khiếm thị, nói bằng hướng theo cơ thể họ và khoảng cách cụ thể ("bên phải anh, khoảng năm bước") thay vì "đằng kia".
Muốn tìm hiểu thêm, có thể liên hệ các hội người mù tỉnh, thành, hoặc các trường dành cho trẻ khiếm thị như Trường Nguyễn Đình Chiểu ở Hà Nội để biết về chữ nổi và đồ dùng học tập. Cuốn Touching the Rock của John Hull, nhà thần học người Anh mất thị lực ở tuổi trung niên, là một trong những ghi chép sâu sắc nhất về cảm nhận không gian sau khi mất thị lực.
Câu hỏi thường gặp
Người mù bẩm sinh có hình dung được không gian không?
Có. Các thí nghiệm cho thấy người mù bẩm sinh xoay hình bằng xúc giác theo đúng quy luật như người sáng mắt, và tìm được đường tắt chưa từng đi. Họ dựng biểu diễn không gian từ xúc giác, âm thanh và chuyển động.
Người khiếm thị học hình học bằng cách nào?
Bằng mô hình khối thật, hình vẽ nổi trên giấy đặc biệt, khung que ghép, mô hình in 3D và lời mô tả theo trật tự cố định. Các khái niệm như song song, vuông góc, đối xứng được nắm khá tốt bằng tay.
Định vị bằng tiếng vang ở người là gì?
Là kỹ thuật tạo tiếng tặc lưỡi rồi nghe tiếng dội để biết vật cản và kích thước không gian, giống dơi. Một số người khiếm thị dùng thành thạo, và chụp não cho thấy vùng vỏ não thị giác của họ hoạt động khi nghe tiếng vang.
Vùng não thị giác của người mù có hoạt động không?
Có. Ở người mù bẩm sinh, vỏ não thị giác được dùng cho xúc giác, âm thanh và ngôn ngữ, ví dụ khi đọc chữ nổi Braille. Đây là bằng chứng rõ về khả năng thay đổi của não.
Nên chỉ đường cho người khiếm thị thế nào?
Nói theo hướng cơ thể của họ và khoảng cách cụ thể, như "bên trái anh, khoảng mười bước có bậc thềm". Tránh nói "đằng kia", "chỗ này". Nếu dắt, để họ nắm khuỷu tay mình và đi trước nửa bước.