Tư duy không gian phát triển nhanh từ sơ sinh tới tuổi thiếu niên, đạt đỉnh ở khoảng tuổi hai mươi đến ba mươi, rồi chậm dần ở tuổi trung niên và cao tuổi, nhất là về tốc độ xoay hình và khả năng tìm đường ở nơi mới. Tuy vậy, mức giảm khác nhau rất nhiều giữa người này với người khác, và người còn luyện tập thường giữ kỹ năng tốt hơn hẳn.
Bài này đi qua từng giai đoạn: em bé biết gì về không gian, trẻ mẫu giáo vì sao chưa đổi được góc nhìn, học sinh phổ thông tiến bộ thế nào, và người lớn tuổi nên để ý điều gì.
Dòng thời gian phát triển
| Độ tuổi | Những gì thường thấy |
|---|---|
| Vài tháng tuổi | Nhìn lâu hơn vào cảnh "không thể xảy ra" (vật đi xuyên tường), cho thấy đã có kỳ vọng về vật thể rắn |
| Khoảng 8–12 tháng | Tìm đồ bị giấu dưới khăn; bò rồi đi giúp não dựng bản đồ quanh mình |
| 2–3 tuổi | Xếp chồng khối, ghép hình đơn giản, hiểu các từ "trên", "dưới", "trong" |
| 4–5 tuổi | Bắt đầu xoay hình đơn giản trong đầu, nhưng chậm và hay sai |
| 6–8 tuổi | Hiểu "trái – phải" của chính mình; bắt đầu hiểu người đối diện thấy khác mình |
| 9–12 tuổi | Đọc được bản đồ đơn giản, hiểu "trái – phải" của người khác, vẽ có chiều sâu hơn |
| Tuổi thiếu niên | Hình dung được khối phức tạp, mặt cắt, hình trải; tiến bộ nhanh nếu được học vẽ kỹ thuật, hình học |
| 20–30 tuổi | Đỉnh của tốc độ xoay hình và học đường mới |
| Từ 50–60 tuổi | Chậm dần ở bài xoay hình tính giờ và tìm đường ở nơi lạ; kiến thức về nơi quen giữ tốt |
Mốc tuổi chỉ là trung bình. Có em bốn tuổi xoay hình tốt hơn nhiều em tám tuổi, và điều đó bình thường.
Trẻ nhỏ: thế giới xoay quanh mình
Bài thử ba ngọn núi
Năm 1956, Jean Piaget và Bärbel Inhelder mô tả một thí nghiệm nổi tiếng: đặt mô hình ba ngọn núi trên bàn, mỗi ngọn có đặc điểm riêng (tuyết trên đỉnh, ngôi nhà, cây thánh giá). Đặt một búp bê ở phía bên kia bàn và hỏi trẻ búp bê nhìn thấy gì. Trẻ dưới khoảng bảy tuổi thường chọn bức tranh đúng với cái các em đang thấy, chứ không phải cái búp bê thấy. Piaget gọi đó là tính tự kỷ trung tâm (egocentrism).
Các nhà nghiên cứu sau này, như Martin Hughes với bài thử "cảnh sát và cậu bé trốn" thập niên 1970, thấy khi đề được thiết kế gần gũi hơn, trẻ ba, bốn tuổi đã hiểu được góc nhìn của người khác ở mức đơn giản. Như vậy Piaget đúng về hướng phát triển, nhưng có thể đã đánh giá thấp trẻ nhỏ.
Bò và đi thay đổi não
Các nghiên cứu của Joseph Campos và cộng sự cho thấy trẻ bắt đầu bò sớm thì sớm hiểu vật vẫn ở chỗ cũ khi mình di chuyển. Tự đi lại, tự khám phá là bài luyện không gian đầu tiên của con người. Trẻ được bế, bị giữ trong xe đẩy hay ngồi trước màn hình suốt ngày mất bớt cơ hội này.
Tuổi đi học: tiến bộ nhanh nhờ luyện tập
Giai đoạn tiểu học và trung học cơ sở là lúc kỹ năng không gian tiến bộ rõ nhất, và khoảng cách giữa các em phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm:
- Chơi khối xếp, lắp ghép, ghép hình theo mẫu ba chiều.
- Vẽ: vẽ đồ vật từ nhiều góc, vẽ sơ đồ phòng, vẽ đường đi học.
- Thủ công: gấp hộp, làm mô hình giấy.
- Thể thao có định hướng: bóng đá, bơi, đạp xe khắp khu phố.
Ở bậc trung học phổ thông, hình học không gian lớp 11 là lúc nhiều em thấy "không hình dung nổi". Đây không phải dấu hiệu của năng lực kém bẩm sinh mà thường là thiếu kinh nghiệm với vật thể ba chiều. Làm mô hình giấy, dùng phần mềm hình học động và vẽ phác nhiều thường giúp các em tiến bộ nhanh.
Người trưởng thành: đỉnh cao và giữ phong độ
Tốc độ xoay hình trong đầu thường cao nhất ở tuổi hai mươi. Nhưng ở người làm nghề cần không gian như kiến trúc sư, kỹ sư cơ khí, thợ mộc, thợ may, kỹ năng chuyên biệt tiếp tục tăng nhờ kinh nghiệm dù tốc độ chung chậm dần. Một kiến trúc sư năm mươi tuổi có thể xoay khối lạ chậm hơn sinh viên, nhưng hình dung một toà nhà từ mặt bằng tốt hơn nhiều.
Tuổi cao: điều gì giảm, điều gì còn
Các nghiên cứu về lão hoá nhận thức thấy ở người lớn tuổi khoẻ mạnh:
- Giảm rõ: tốc độ xoay hình, khả năng học đường mới, dựng bản đồ ở nơi lạ (như bệnh viện lớn, sân bay mới).
- Giảm ít: nhận ra đồ vật, hiểu quan hệ trên – dưới, trái – phải ở mức đơn giản.
- Giữ tốt: kiến thức về nơi quen, đường đi đã dùng nhiều năm.
Người lớn tuổi cũng có xu hướng chuyển từ chiến lược "bản đồ" (biết vị trí các nơi so với nhau) sang chiến lược "tuyến đường" (nhớ chuỗi rẽ quen). Đó là lý do ông bà thường đi đúng đường cũ, nhưng lúng túng khi đường bị chặn phải đi vòng.
Khi nào nên đi khám
Lạc đường ở nơi rất quen, không nhận ra nhà mình, hay đi lạc nhiều lần trong khu phố đã sống lâu năm không phải lão hoá bình thường. Đây có thể là dấu hiệu sớm của sa sút trí tuệ, vì vùng vỏ não khứu – trong phụ trách định vị bị tổn thương sớm trong bệnh Alzheimer. Gia đình nên đưa người thân đi khám chuyên khoa thần kinh hoặc lão khoa để được đánh giá đầy đủ, không nên tự kết luận.
Góc nhìn hôm nay: mỗi tuổi một cách giữ kỹ năng
- Trẻ dưới sáu tuổi: cho con tự đi, tự leo trèo an toàn, chơi khối xếp và ghép hình, dùng nhiều từ không gian khi trò chuyện.
- Học sinh: vẽ, làm mô hình, chơi ghép hình ba chiều, tập đọc bản đồ khi đi chơi.
- Người đi làm: thỉnh thoảng tắt chỉ đường, học một kỹ năng tay chân mới như mộc, vẽ, lắp ráp.
- Người lớn tuổi: đi bộ khám phá khu phố mới cùng người thân, chơi xếp hình, làm vườn, may vá, giữ hoạt động thể chất. Những việc này vừa giữ kỹ năng không gian vừa tốt cho sức khoẻ chung.
Muốn đọc thêm về phát triển ở trẻ, có thể tìm các bài phổ thông của Nora Newcombe, người từng chủ trì Trung tâm Học tập Không gian (SILC) do Quỹ Khoa học Quốc gia Mỹ tài trợ.
Câu hỏi thường gặp
Tư duy không gian phát triển mạnh nhất ở độ tuổi nào?
Phát triển nhanh nhất từ mẫu giáo tới tuổi thiếu niên, khi trẻ học xoay hình, đổi góc nhìn và đọc bản đồ. Tốc độ xoay hình trong đầu thường đạt đỉnh ở khoảng tuổi hai mươi đến ba mươi.
Trẻ mấy tuổi thì phân biệt được trái phải?
Phần lớn trẻ phân biệt trái phải của chính mình vào khoảng sáu, bảy tuổi. Hiểu trái phải của người đứng đối diện thường đến muộn hơn, khoảng tám đến mười tuổi. Mốc này khác nhau giữa các trẻ.
Bài thử ba ngọn núi của Piaget là gì?
Là thí nghiệm hỏi trẻ một búp bê ngồi phía bên kia mô hình ba ngọn núi nhìn thấy gì. Trẻ dưới khoảng bảy tuổi thường chọn cảnh mình đang thấy. Các nghiên cứu sau cho thấy với đề gần gũi hơn, trẻ nhỏ hiểu góc nhìn người khác sớm hơn Piaget nghĩ.
Người già hay lạc đường có phải do tuổi tác?
Lão hoá bình thường làm chậm việc học đường mới, nhưng không làm người ta lạc ở nơi rất quen. Lạc đường nhiều lần trong khu phố quen là dấu hiệu nên đi khám chuyên khoa thần kinh hoặc lão khoa.
Làm gì để giữ khả năng định hướng khi về già?
Giữ thói quen đi bộ khám phá nơi mới cùng người thân, thỉnh thoảng tự tìm đường không dùng chỉ dẫn, làm các việc tay chân như làm vườn, may vá, xếp hình. Hoạt động thể chất đều đặn cũng có lợi cho não nói chung.