Cách rèn tư duy không gian cho trẻ hiệu quả nhất không cần đồ chơi đắt tiền: cho trẻ xếp khối và ghép hình thường xuyên, dùng thật nhiều từ chỉ không gian khi nói chuyện (trên, dưới, xoay, lật, cong, góc, bên trái), dùng tay ra hiệu khi tả hình dạng, cùng trẻ vẽ sơ đồ nhà và kể đường đi, và để trẻ tự đi lại, khám phá. Nghiên cứu cho thấy những trẻ được nghe nhiều từ không gian và chơi ghép hình nhiều hơn làm các bài không gian tốt hơn ở tuổi đi học.
Bài này dành cho phụ huynh có con khoảng 2 – 10 tuổi: những gì nghiên cứu nói, và hơn hai chục hoạt động cụ thể theo độ tuổi. Mục tiêu là để trẻ vui và tò mò, không chấm điểm hay so với bạn khác.
Ba điều nghiên cứu cho thấy rõ
1. Từ ngữ không gian quan trọng
Năm 2011, Shannon Pruden, Susan Levine và Janellen Huttenlocher ghi âm cuộc trò chuyện ở nhà của các gia đình khi trẻ từ 14 đến 46 tháng tuổi. Trẻ được nghe và tự dùng nhiều từ không gian hơn (như "cao", "rộng", "góc", "cong", "giữa", "tròn") có kết quả tốt hơn ở các bài thử không gian khi lên bốn tuổi rưỡi. Số từ không gian giữa các gia đình chênh nhau rất nhiều.
2. Ghép hình và xếp khối
Nghiên cứu năm 2012 của Levine và cộng sự cho thấy trẻ chơi ghép hình nhiều hơn khi 2 – 4 tuổi có kỹ năng biến đổi hình không gian tốt hơn. Các nghiên cứu khác ghi nhận xếp khối theo mẫu liên quan tới kỹ năng toán ở các lớp sau.
3. Cử chỉ giúp hình dung
Khi người lớn dùng tay minh hoạ hình dạng và chuyển động ("nó xoay như thế này", tay xoay theo), trẻ hiểu bài toán không gian tốt hơn. Trẻ tự dùng cử chỉ khi giải câu đố cũng thường làm tốt hơn. Đừng bảo trẻ "để yên tay".
Bảng từ không gian nên dùng
| Nhóm | Ví dụ |
|---|---|
| Vị trí | trên, dưới, trong, ngoài, trước, sau, giữa, cạnh, bên trái, bên phải, góc |
| Hình dạng | tròn, vuông, tam giác, chữ nhật, cong, thẳng, nhọn, khối, cầu, trụ |
| Kích thước | to, nhỏ, cao, thấp, dài, ngắn, rộng, hẹp, dày, mỏng |
| Biến đổi | xoay, lật, gấp, mở, cắt, ghép, nghiêng, úp, ngửa |
| Hướng | lên, xuống, qua, vòng quanh, về phía, ra xa, lại gần |
| Đặc điểm | cạnh, đỉnh, mặt, đối xứng, giống nhau, ngược lại |
Lồng vào việc thường ngày: "Con lấy cái bát tròn ở ngăn dưới, bên phải nhé." "Mình gấp đôi khăn, rồi gấp thêm lần nữa thành hình vuông nhỏ."
Hoạt động theo độ tuổi
2 – 3 tuổi
- Xếp chồng khối to, xếp hàng, xếp thành "tàu hoả".
- Ghép hình 2 – 6 mảnh lớn.
- Bỏ đồ vật vào hộp có lỗ đúng hình (hình tròn vào lỗ tròn).
- Chơi trốn tìm đồ vật: "con gấu ở sau cái gối".
- Cho trẻ tự leo, chui, bò qua gầm bàn, ghế (có người lớn trông).
4 – 5 tuổi
- Xếp khối theo ảnh mẫu hoặc theo một mô hình bố mẹ xếp sẵn.
- Ghép hình 12 – 50 mảnh; tangram có vẽ sẵn đường chia.
- Gấp giấy đơn giản, cắt bông tuyết, cắt hình đối xứng.
- Vẽ "bản đồ" phòng ngủ: giường ở đâu, cửa ở đâu.
- Truy tìm kho báu: giấu một món đồ, vẽ bản đồ đơn giản cho trẻ đi tìm.
6 – 8 tuổi
- Tangram chỉ có đường viền; pentomino với khay nhỏ.
- Lắp ráp mô hình theo hướng dẫn bằng hình.
- Vẽ đồ vật nhìn từ trên xuống và từ bên cạnh.
- Chỉ đường cho bố mẹ: trẻ dẫn đường từ chợ về nhà.
- Gấp hình trải thành hộp; đoán hình trải nào gấp được.
9 – 10 tuổi
- Khối Soma, khối Rubik (bắt đầu từ khối 2 × 2 × 2).
- Đọc bản đồ thật khi đi chơi, xác định hướng bắc, tìm đường trên bản đồ giấy.
- Dựng mô hình nhà bằng bìa theo tỉ lệ.
- Chụp ảnh vật từ ba phía, nhờ bạn đoán vật.
Mốc tuổi chỉ để tham khảo; mỗi trẻ phát triển khác nhau. Chọn hoạt động hơi khó so với khả năng hiện tại của trẻ, nhưng không quá khó tới nản.
Màn hình thì sao
Một số ứng dụng xếp hình, dựng khối trên máy tính bảng có thể có ích, nhưng không thay thế được khối thật: khối thật cho cảm giác trọng lượng, trọng lực, độ cứng và cho trẻ dùng cả hai tay. Với trẻ nhỏ, nhiều tổ chức nhi khoa khuyến nghị hạn chế thời gian dùng màn hình và ưu tiên chơi trực tiếp, vận động. Nếu dùng, nên ngồi cùng trẻ và nói chuyện về những gì trẻ đang làm.
Những điều nên tránh
- Chấm điểm, so sánh: "Bạn A xếp nhanh hơn con" làm trẻ mất hứng. Khen sự cố gắng và cách nghĩ.
- Làm hộ: để trẻ tự thử, tự sai, tự sửa. Gợi ý bằng câu hỏi ("Nếu con xoay mảnh này thì sao?") thay vì đặt hộ.
- Dán nhãn theo giới: "con gái không giỏi xếp hình" là câu không có cơ sở và có hại. Mọi trẻ đều nên được chơi khối, lắp ráp.
- Chơi đồ quá nhỏ với trẻ dưới ba tuổi: nguy cơ hóc.
Góc nhìn hôm nay: một tuần thử với con
- Thứ Hai: xếp một ngôi nhà khối, chụp ảnh, để con xây lại theo ảnh.
- Thứ Ba: trong bữa tối, mỗi người tả vị trí một món trên bàn chỉ bằng từ không gian, người khác đoán.
- Thứ Tư: gấp giấy, cắt một hình ở mép gấp, đoán trước khi mở.
- Thứ Năm: vẽ bản đồ phòng khách cùng con.
- Thứ Sáu: giấu đồ chơi, đưa con bản đồ vừa vẽ để tìm.
- Cuối tuần: đi dạo, để con dẫn đường về nhà.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao rèn tư duy không gian cho trẻ ở nhà?
Cho trẻ xếp khối, ghép hình thường xuyên, dùng nhiều từ chỉ không gian khi trò chuyện, dùng tay minh hoạ hình dạng, cùng vẽ sơ đồ nhà và kể đường đi, và để trẻ tự đi lại khám phá. Không cần đồ chơi đắt tiền.
Từ ngữ không gian là gì và vì sao quan trọng?
Là các từ chỉ vị trí, hình dạng, kích thước, hướng và biến đổi như trên, dưới, cong, xoay, lật. Nghiên cứu năm 2011 cho thấy trẻ nghe và dùng nhiều từ này từ nhỏ làm bài thử không gian tốt hơn lúc bốn tuổi rưỡi.
Trẻ mấy tuổi bắt đầu chơi ghép hình được?
Trẻ khoảng hai tuổi đã có thể chơi ghép hình vài mảnh lớn và xếp chồng khối to. Độ khó tăng dần theo khả năng của từng trẻ; mốc tuổi chỉ để tham khảo.
Ứng dụng xếp hình trên máy tính bảng có thay khối thật được không?
Không thay thế hoàn toàn được. Khối thật cho cảm giác trọng lượng, trọng lực và cho trẻ dùng cả hai tay. Nếu dùng màn hình, nên hạn chế thời gian và ngồi cùng trẻ.
Có nên cho trẻ làm bài kiểm tra tư duy không gian không?
Không cần. Với trẻ nhỏ, nên coi câu đố là hoạt động vui để khám phá, không chấm điểm hay xếp hạng. Nếu lo lắng về sự phát triển của trẻ, hãy hỏi ý kiến bác sĩ nhi hoặc chuyên gia.