Tài xế taxi đen ở London có phần sau của hồi hải mã lớn hơn người bình thường, và phần này càng lớn khi họ lái xe càng lâu năm. Đó là kết quả nhóm của nhà thần kinh học Eleanor Maguire công bố năm 2000. Mười một năm sau, họ chứng minh thay đổi này xuất hiện sau khi học thuộc bản đồ thành phố, tức là não người trưởng thành vẫn tự điều chỉnh theo việc luyện tập không gian.
Đây là một trong những nghiên cứu được kể lại nhiều nhất về khả năng thay đổi của não. Nó cũng là câu chuyện về một kỳ thi khắc nghiệt bậc nhất thế giới: kỳ thi "The Knowledge".
Kỳ thi "The Knowledge" là gì
Muốn lái taxi đen (black cab) được đón khách vẫy tay ở bất cứ đâu trong London, người lái phải qua kỳ thi do cơ quan giao thông thành phố tổ chức, có từ giữa thế kỷ 19. Thí sinh phải thuộc khoảng 25.000 con phố và hàng chục nghìn địa điểm (khách sạn, nhà hát, bệnh viện, quán rượu…) trong bán kính sáu dặm, tức gần mười cây số, quanh nhà ga Charing Cross.
- Thí sinh học các "tuyến" mẫu trong một cuốn danh sách, mỗi tuyến nối hai điểm, tổng cộng khoảng 320 tuyến.
- Họ thường chạy xe máy đi khắp thành phố để nhìn tận mắt từng con phố, ghi chép, vẽ bản đồ.
- Phần thi chính là phỏng vấn trực tiếp: giám khảo đọc hai địa điểm, thí sinh phải đọc thuộc lòng tuyến ngắn nhất hợp lệ, từng phố, từng chỗ rẽ.
- Thời gian học trung bình ba đến bốn năm. Phần lớn người bắt đầu không đi đến cuối.
Lưu ý: thí sinh không được dựa vào thiết bị dẫn đường. Tấm bản đồ phải nằm trong đầu.
Nghiên cứu năm 2000: hồi hải mã to ra
Eleanor Maguire và đồng nghiệp ở Đại học London (UCL) chụp cộng hưởng từ não của 16 tài xế taxi đã có bằng, so với 50 người đàn ông cùng độ tuổi không lái taxi. Kết quả đăng trên tạp chí PNAS năm 2000:
| Phần hồi hải mã | Tài xế taxi so với người thường | Liên hệ với số năm lái |
|---|---|---|
| Phần sau (posterior) | Lớn hơn | Càng lái lâu, phần này càng lớn |
| Phần trước (anterior) | Nhỏ hơn | Càng lái lâu, phần này càng nhỏ |
| Tổng thể tích | Gần như không khác | — |
Nói cách khác, hồi hải mã không to ra tổng thể, mà có sự "chia lại" thể tích giữa phần trước và phần sau. Phần sau được cho là đặc biệt quan trọng với việc dùng bản đồ không gian đã học.
Câu hỏi con gà quả trứng
Ngay khi công bố, nghiên cứu vấp phải câu hỏi: có phải những người vốn có hồi hải mã sau to bẩm sinh mới dễ đỗ kỳ thi, chứ không phải lái xe làm nó to ra? Mối liên hệ với số năm lái gợi ý chiều thứ hai, nhưng chưa đủ chắc.
Nhóm Maguire làm thêm hai bước:
So với tài xế xe buýt (2006)
Tài xế xe buýt London cũng lái nhiều giờ mỗi ngày, cũng căng thẳng, nhưng đi theo tuyến cố định. Nếu chỉ việc lái xe hay áp lực làm thay đổi não, họ cũng phải có thay đổi tương tự. Kết quả: tài xế taxi có phần sau hồi hải mã lớn hơn tài xế xe buýt. Như vậy yếu tố quyết định là việc dùng tấm bản đồ không gian phức tạp, không phải việc lái xe.
Theo dõi người học từ đầu (2011)
Katherine Woollett và Eleanor Maguire chụp não 79 người bắt đầu học The Knowledge và 31 người đối chứng, rồi chụp lại sau khoảng bốn năm. Trong số người học, 39 người đỗ. Kết quả đăng trên Current Biology: trước khi học, ba nhóm không khác nhau. Sau bốn năm, chỉ những người đỗ mới có chất xám phần sau hồi hải mã tăng lên. Người học mà trượt và người đối chứng không thay đổi. Đây là bằng chứng mạnh rằng việc luyện bản đồ làm não thay đổi.
Cái giá phải trả
Nghiên cứu cũng ghi nhận một điểm ít được nhắc: tài xế taxi làm kém hơn người thường ở một số bài nhớ hình phức tạp mới, như nhớ lại một hình vẽ trừu tượng sau ba mươi phút. Phần trước hồi hải mã nhỏ đi có thể liên quan. Điều này gợi ý rằng não có giới hạn, và chuyên môn hoá sâu một kỹ năng có thể đi kèm đánh đổi nhỏ ở kỹ năng khác. Tuy nhiên đây là kết quả trên nhóm nhỏ, chưa nên khái quát.
Nhóm Maguire cũng có dữ liệu sơ bộ trên một nhóm nhỏ tài xế đã nghỉ hưu: phần sau hồi hải mã của họ nhỏ hơn tài xế đang hành nghề, gợi ý thay đổi có thể lùi lại khi không còn dùng tấm bản đồ hằng ngày. Não như một cơ bắp theo nghĩa nào đó: dùng thì giữ, bỏ thì mất dần.
Điều này nói gì với người bình thường
- Não trưởng thành vẫn thay đổi được. Những người học The Knowledge bắt đầu ở tuổi ba mươi, bốn mươi, vẫn có thay đổi đo được.
- Cần luyện đủ lâu, đủ nặng. Thay đổi xuất hiện sau nhiều năm học hằng ngày, không phải sau vài tuần.
- Cái được luyện là bản đồ, không phải đường quen. Đi một tuyến cố định như tài xế xe buýt không cho cùng hiệu ứng. Muốn rèn định hướng, cần thử đường mới, tự lập bản đồ, tự tìm đường tắt.
Không nên hiểu kết quả này là "chơi ứng dụng nhớ đường mười phút mỗi ngày sẽ làm hồi hải mã to ra". Nghiên cứu không nói vậy.
Góc nhìn hôm nay: luyện tấm bản đồ của riêng bạn
Bạn không cần thi The Knowledge, nhưng có thể mượn cách học của họ:
- Chọn khu vực quanh nhà trong bán kính một, hai cây số. Vẽ bản đồ từ trí nhớ: các trục đường chính, chợ, trường học, chùa, bến xe.
- Đi bộ hoặc đạp xe đối chiếu, sửa lại bản vẽ. Làm lại sau một tuần.
- Tập đọc tuyến: chọn hai điểm, nói to đường đi ngắn nhất, từng chỗ rẽ, rồi đi thử.
- Thỉnh thoảng tắt chỉ đường trên điện thoại khi đến nơi quen một nửa, để tự tìm.
Muốn đọc thêm, Eleanor Maguire có nhiều bài nói chuyện phổ thông. Cuốn Moonwalking with Einstein của Joshua Foer (2011) cũng kể về giới luyện trí nhớ và nhắc tới các nghiên cứu này.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao não tài xế taxi London lại đặc biệt?
Vì họ phải thuộc khoảng 25.000 con phố quanh trung tâm London để qua kỳ thi The Knowledge. Chụp cộng hưởng từ cho thấy phần sau hồi hải mã của họ lớn hơn người thường và lớn dần theo số năm lái xe.
Kỳ thi The Knowledge khó cỡ nào?
Thí sinh mất trung bình ba đến bốn năm học, thuộc khoảng 320 tuyến mẫu cùng hàng chục nghìn địa điểm trong bán kính khoảng mười cây số quanh Charing Cross. Họ phải đọc thuộc tuyến ngắn nhất trước giám khảo, và nhiều người bỏ cuộc giữa chừng.
Hồi hải mã to ra do bẩm sinh hay do luyện tập?
Nghiên cứu theo dõi năm 2011 của Woollett và Maguire cho thấy trước khi học, những người sau này đỗ không khác người khác. Chỉ sau khi học và đỗ, chất xám phần sau hồi hải mã mới tăng. Vì vậy thay đổi đến từ luyện tập.
Tài xế xe buýt có thay đổi não giống tài xế taxi không?
Không. Nghiên cứu năm 2006 cho thấy tài xế taxi có phần sau hồi hải mã lớn hơn tài xế xe buýt, dù cả hai lái xe nhiều giờ. Điểm khác biệt là tài xế taxi phải dùng tấm bản đồ phức tạp, còn tài xế xe buýt đi tuyến cố định.
Người bình thường có rèn được khả năng định hướng không?
Có, nhưng cần luyện thật: tự vẽ bản đồ, thử đường mới, tìm đường không cần chỉ dẫn. Đi mãi một tuyến quen không rèn được nhiều. Các thay đổi đo được trên não cần thời gian dài, không phải vài tuần.