Thí nghiệm tấm gương của Filippo Brunelleschi là một trong những khoảnh khắc khai sinh phối cảnh tuyến tính. Khoảng giữa năm 1415 và 1425, ông vẽ nhà rửa tội San Giovanni ở Florence lên một tấm gỗ nhỏ, khoan một lỗ ở giữa, rồi cho người xem nhìn từ phía sau qua lỗ vào một tấm gương đặt trước tranh. Hình phản chiếu trùng khít với toà nhà thật đến mức người xem không phân biệt được tranh với cảnh.
Câu chuyện được Antonio Manetti, người viết tiểu sử Brunelleschi, kể lại vào thập niên 1480, vài chục năm sau khi ông mất. Tấm tranh gốc đã mất. Dù vậy, các nhà sử học nghệ thuật đều đồng ý rằng thí nghiệm này mở đầu cho một cách nhìn mới về không gian trong hội hoạ châu Âu.
Brunelleschi là ai
Filippo Brunelleschi (1377 – 1446) học nghề kim hoàn, sau trở thành kiến trúc sư lừng danh nhất Florence. Công trình nổi tiếng nhất của ông là mái vòm khổng lồ của nhà thờ chính toà Santa Maria del Fiore, xây từ năm 1420 đến 1436, đến nay vẫn là mái vòm gạch lớn nhất thế giới. Ông còn thiết kế Bệnh viện Trẻ mồ côi (Ospedale degli Innocenti) và các nhà thờ San Lorenzo, Santo Spirito.
Theo truyền thống, Brunelleschi cùng nhà điêu khắc Donatello từng sang Rome đo vẽ các phế tích cổ. Việc đo đạc chính xác kiến trúc có lẽ là con đường dẫn ông tới phối cảnh: một kiến trúc sư cần biểu diễn công trình sao cho người khác thấy được nó sẽ trông thế nào.
Thí nghiệm diễn ra thế nào
Theo lời kể của Manetti:
- Vị trí đứng: Brunelleschi đứng ngay bên trong cửa chính của nhà thờ chính toà (lúc ấy chưa có mái vòm), cách cửa khoảng ba braccia (đơn vị đo của Florence, mỗi braccio khoảng 58 cm). Từ đó nhìn thẳng sang nhà rửa tội hình bát giác phía bên kia quảng trường.
- Tấm tranh: ông vẽ nhà rửa tội và một phần quảng trường lên tấm gỗ vuông khoảng nửa braccio mỗi cạnh, đúng như nhìn từ vị trí đó.
- Bầu trời bạc: phần trời ông không vẽ mà phủ bạc đánh bóng, để nó phản chiếu mây trời thật đang trôi.
- Lỗ nhìn: ông khoan một lỗ nhỏ ở đúng điểm trên tranh ứng với mắt mình nhìn thẳng (điểm tụ trung tâm). Lỗ nhỏ ở mặt trước, loe rộng ở mặt sau.
- Tấm gương: người xem cầm tranh quay mặt vẽ ra phía trước, áp mắt vào lỗ từ mặt sau, tay kia cầm gương ở khoảng cách phù hợp. Nhìn qua lỗ, họ thấy tranh phản chiếu trong gương.
- So sánh: hạ gương xuống, người xem nhìn thẳng qua lỗ, thấy nhà rửa tội thật ở đúng vị trí đó. Nâng gương lên, thấy tranh. Hai hình chồng khít.
Vì sao thiết kế khéo đến vậy
| Chi tiết | Tác dụng |
|---|---|
| Nhìn qua một lỗ nhỏ | Buộc người xem dùng một mắt, đứng đúng một điểm nhìn, loại bỏ manh mối chiều sâu từ hai mắt |
| Lỗ đặt ở điểm tụ | Mắt người xem trùng đúng vị trí mắt người vẽ |
| Dùng gương | Đặt hình tranh ở đúng khoảng cách nhìn so với kích thước tấm gỗ. Gương đảo trái phải, nên nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tranh phải được vẽ ngược chiều; Manetti không nói rõ chi tiết này |
| Bầu trời bạc phản chiếu | Mây trời thật chuyển động trong tranh, tăng cảm giác "như thật" |
| Chọn toà nhà bát giác đối xứng | Dễ kiểm tra độ chính xác của các đường xiên chạy về điểm tụ |
Thí nghiệm không chỉ là trò ảo thuật. Nó chứng minh rằng một bức tranh dựng đúng quy tắc hình học có thể thay thế cảnh thật trước mắt, với điều kiện người xem đứng đúng chỗ. Đây là nền của mọi bức tranh phối cảnh, ảnh chụp và cả đồ hoạ ba chiều trên máy tính ngày nay.
Tấm tranh thứ hai: cung điện Signoria
Manetti còn kể Brunelleschi vẽ một tấm thứ hai, cảnh quảng trường Signoria và toà thị chính, nhìn từ một góc phố. Tấm này lớn hơn và không dùng gương; phần trên được cắt theo đường viền các toà nhà để người xem cầm tranh lên thấy trời thật phía sau. Tấm này cũng đã mất.
Còn bao nhiêu phần là truyền thuyết
Cần thận trọng:
- Nguồn duy nhất chi tiết là tiểu sử của Manetti, viết sau khoảng sáu mươi năm. Manetti hâm mộ Brunelleschi và có thể tô đẹp.
- Không còn tấm tranh nào, nên không biết Brunelleschi dựng phối cảnh chính xác đến đâu và bằng phương pháp nào (có thể ông dùng mặt bằng và mặt đứng của toà nhà để dựng, như một kiến trúc sư).
- Nhiều người đã dựng lại thí nghiệm. Một số tái hiện cho thấy hiệu ứng rất thuyết phục; một số học giả đặt câu hỏi về các kích thước Manetti ghi. Năm thực hiện chính xác cũng không rõ, thường ghi là khoảng 1415 – 1425.
Dù vậy, điều không còn tranh cãi là chỉ vài năm sau, các hoạ sĩ Florence bắt đầu vẽ phối cảnh nhất quán. Bức Chúa Ba Ngôi của Masaccio ở nhà thờ Santa Maria Novella, khoảng 1425 – 1427, có mái vòm cuốn vẽ trên tường phẳng nhưng trông như một nhà nguyện thật lõm vào. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Brunelleschi đã giúp Masaccio dựng phần kiến trúc này.
Di sản: từ Florence đến máy ảnh
- Năm 1435, Alberti viết De pictura, hệ thống hoá phối cảnh, và bản tiếng Ý năm sau đề tặng Brunelleschi.
- Các hoạ sĩ như Paolo Uccello, Piero della Francesca say mê phối cảnh; Giorgio Vasari kể Uccello thức khuya miệt mài với các bài toán phối cảnh, đến mức vợ phải gọi đi ngủ.
- Buồng tối (camera obscura) và sau này máy ảnh tạo ra hình phối cảnh một cách cơ học, theo đúng nguyên lý Brunelleschi chứng minh.
- Đồ hoạ máy tính ba chiều dựng hình theo "camera ảo" với một điểm nhìn, chính là tấm tranh có lỗ của Brunelleschi dưới dạng số.
Góc nhìn hôm nay: tự làm thí nghiệm tấm gương
- Chọn một vật đứng yên đối diện cửa sổ nhà bạn, như một toà nhà, cây cột, cổng.
- Đứng cố định, chụp một tấm ảnh ngay tầm mắt, in ra cỡ bàn tay. (Thay vì vẽ như Brunelleschi, ta dùng ảnh.) Vì gương đảo trái phải, hãy in ảnh lật ngược.
- Dán ảnh đã lật lên bìa cứng, khoét lỗ nhỏ đúng điểm chính giữa ứng với hướng nhìn thẳng.
- Đứng đúng chỗ cũ, nhìn qua lỗ từ phía sau tấm bìa vào một chiếc gương nhỏ cầm ở tay kia. Hạ gương xuống, nâng gương lên, so hai cảnh.
Nếu có dịp tới Florence, có thể đứng ở cửa chính nhà thờ Santa Maria del Fiore nhìn sang nhà rửa tội San Giovanni, đúng chỗ thí nghiệm được kể là đã diễn ra. Cuốn Brunelleschi's Dome của Ross King (2000) kể đời ông và công trình mái vòm cho người đọc phổ thông.
Câu hỏi thường gặp
Thí nghiệm tấm gương của Brunelleschi là gì?
Là thí nghiệm khoảng 1415 đến 1425, Brunelleschi vẽ nhà rửa tội Florence lên tấm gỗ, khoan lỗ ở điểm tụ, cho người xem nhìn qua lỗ từ phía sau vào gương. Hình phản chiếu trùng khít cảnh thật, chứng minh phối cảnh dựng bằng hình học.
Brunelleschi là ai?
Filippo Brunelleschi (1377 – 1446) là kiến trúc sư người Florence, nổi tiếng nhất với mái vòm nhà thờ chính toà Santa Maria del Fiore. Ông được coi là người đặt nền cho phối cảnh tuyến tính trong hội hoạ.
Vì sao Brunelleschi dùng gương và lỗ nhìn?
Lỗ nhìn buộc người xem dùng một mắt ở đúng điểm nhìn của người vẽ. Gương giúp đặt hình ở đúng khoảng cách nhìn và cho người xem chuyển qua lại giữa tranh và cảnh thật chỉ bằng cách nâng hạ tay. Nhờ vậy có thể so tranh với cảnh thật.
Tấm tranh của Brunelleschi còn không?
Không. Cả hai tấm tranh phối cảnh của ông đều đã mất. Ta biết đến chúng qua tiểu sử Antonio Manetti viết vào thập niên 1480, nên một số chi tiết còn được bàn cãi.
Bức tranh nào sớm nhất dùng phối cảnh một điểm tụ còn lại?
Bức Chúa Ba Ngôi của Masaccio ở nhà thờ Santa Maria Novella, Florence, khoảng 1425 đến 1427, thường được nhắc là một trong những tranh còn lại sớm nhất có phối cảnh một điểm tụ nhất quán.