Vẽ phác hằng ngày là cách luyện mắt nhìn khối bền bỉ nhất: mỗi ngày mười tới mười lăm phút vẽ một đồ vật thật trước mặt, buộc mắt quan sát hình dạng, tỉ lệ, sáng tối và buộc tay ghi lại chúng. Khác với học vẽ kỹ thuật theo quy tắc, vẽ phác hằng ngày tập trung vào quan sát: nhìn thứ đang thật sự ở đó, không vẽ thứ mình nghĩ là phải có. Các bài tập như vẽ đường viền không nhìn giấy, vẽ hình lộn ngược, vẽ từ trí nhớ rồi so lại đều nhắm vào chỗ hổng giữa "biết" và "thấy".
Bài này là lộ trình tập vẽ phác như một thói quen rèn hình dung, bổ sung cho bài hướng dẫn vẽ khối cơ bản ở danh mục hình chiếu và bản vẽ.
Vì sao ta vẽ cái mình nghĩ, không phải cái mình thấy
Khi vẽ một chiếc cốc, nhiều người vẽ miệng cốc là hình tròn, vì họ "biết" miệng cốc tròn. Nhưng nhìn chếch từ bên cạnh, miệng cốc là một elip dẹt. Khi vẽ một cái bàn, họ vẽ bốn chân dài bằng nhau, vì biết chúng bằng nhau; nhưng trên ảnh, chân xa ngắn hơn. Não ta xử lý hình ảnh theo kiến thức (hằng định hình dạng, hằng định kích thước) để hiểu thế giới nhanh, và chính điều đó cản trở việc vẽ đúng.
Vẽ phác hằng ngày là luyện cách "tắt tạm" những tự động sửa này để thấy hình dạng thật trên võng mạc. Đó cũng là kỹ năng cần cho người đọc ảnh, đọc phim, ước lượng tỉ lệ.
Năm bài tập kinh điển
1. Vẽ đường viền không nhìn giấy (blind contour)
Đặt bút lên giấy, mắt nhìn vật (bàn tay mình, một chiếc giày), cho bút chạy chậm theo đường viền mà mắt đang lần theo, không nhìn xuống giấy. Kết quả trông méo mó, buồn cười, nhưng mục đích là luyện mắt theo dõi đường nét thật chậm và kỹ. Bài tập này được Kimon Nicolaïdes giới thiệu trong cuốn The Natural Way to Draw (1941).
2. Vẽ hình lộn ngược
Lật ngược một bức tranh nét hay ảnh, vẽ lại đúng như thấy. Vì não không nhận ra vật, nó ít "sửa" theo kiến thức, nên người vẽ thường chép tỉ lệ chính xác hơn. Betty Edwards phổ biến bài tập này trong cuốn Drawing on the Right Side of the Brain (1979). Lời giải thích "não phải, não trái" trong sách đã lỗi thời, nhưng bài tập vẫn hiệu quả.
3. Vẽ khoảng trống
Thay vì vẽ chiếc ghế, vẽ hình dạng của những khoảng trống giữa các chân ghế, giữa lưng ghế và mặt ngồi. Khoảng trống không có tên, não không có "kiến thức" về chúng, nên ta vẽ đúng hơn. Khi mọi khoảng trống đúng, chiếc ghế tự hiện ra đúng.
4. Đo bằng bút chì
Duỗi thẳng tay, cầm bút chì dựng đứng, nhắm một mắt, dùng ngón cái đánh dấu chiều dài một phần vật (như chiều cao chiếc cốc) trên bút. Giữ nguyên, so với phần khác (chiều rộng miệng cốc). Tỉ lệ đo được là tỉ lệ cần vẽ. Đây là cách hoạ sĩ "đo" phối cảnh thật thay vì đoán.
5. Vẽ từ trí nhớ rồi so
Nhìn một vật trong một phút, cất đi, vẽ lại từ trí nhớ. Sau đó đặt vật trở lại và so. Chỗ sai nhiều nhất cho biết mình đã không thật sự nhìn vào đâu. Lặp lại với cùng vật sau vài ngày.
Lộ trình bốn tuần
| Tuần | Chủ đề | Mỗi ngày 10 – 15 phút |
|---|---|---|
| 1 | Đường nét | Vẽ đường viền không nhìn giấy: bàn tay, đôi giày, cây trong chậu |
| 2 | Tỉ lệ | Đo bằng bút chì; vẽ khoảng trống; vẽ hình lộn ngược |
| 3 | Khối và sáng tối | Vẽ đồ vật dưới một nguồn sáng, ba tông sáng tối, bóng đổ |
| 4 | Không gian | Vẽ một góc phòng, một con phố từ cửa sổ, chú ý đường chân trời và điểm tụ |
Sau bốn tuần, so trang đầu và trang cuối của cuốn sổ. Hầu hết người tập thấy tiến bộ rõ, không phải vì "có năng khiếu" mà vì đã nhìn kỹ hơn.
Vẽ ngoài đường: phong trào vẽ ký hoạ đô thị
Năm 2007, nhà báo, hoạ sĩ minh hoạ Gabriel Campanario lập nhóm Urban Sketchers trên mạng, kêu gọi mọi người vẽ tại chỗ những gì nhìn thấy ở thành phố mình, không vẽ từ ảnh. Phong trào lan ra nhiều nước, kể cả Việt Nam, với các nhóm vẽ ký hoạ ở Hà Nội, TP.HCM, Huế, Đà Nẵng hay hẹn nhau vẽ phố cổ, chợ, nhà thờ. Vẽ ký hoạ đô thị là bài luyện phối cảnh và quan sát tuyệt vời, lại có thêm niềm vui gặp gỡ.
Mẹo duy trì thói quen
- Sổ nhỏ, bút bi: luôn mang theo, vẽ khi chờ xe, chờ cà phê.
- Không xoá: nét sai cứ để đó, vẽ nét đúng đè lên. Xoá làm mất thời gian và nỗi sợ sai.
- Ghi ngày: nhìn lại tiến bộ là động lực lớn nhất.
- Chọn vật đơn giản: một quả táo, một chiếc chìa khoá cũng là bài tập đủ khó.
- Vẽ cho mình, không cho người khác: sổ vẽ là nơi luyện tập, không phải phòng triển lãm.
Vẽ phác và tư duy không gian
Các khoá luyện kỹ năng không gian hiệu quả, như khoá cho sinh viên kỹ thuật của Sheryl Sorby, đều có phần vẽ phác lớn. Nghiên cứu về tư duy thiết kế cho thấy người vẽ không chỉ ghi lại hình ảnh mà còn phát hiện cấu trúc mới khi vẽ. Với người lớn, vẽ phác là một trong những cách dễ nhất, rẻ nhất để tiếp tục rèn khả năng hình dung suốt đời.
Câu hỏi thường gặp
Vẽ phác hằng ngày có giúp luyện tư duy không gian không?
Có. Vẽ phác buộc mắt quan sát hình dạng, tỉ lệ, sáng tối của vật thật, và các khoá luyện kỹ năng không gian hiệu quả đều có phần vẽ phác. Mười đến mười lăm phút mỗi ngày trong vài tuần đã thấy tiến bộ.
Vẽ đường viền không nhìn giấy là gì?
Là bài tập cho bút chạy chậm theo đường viền mà mắt đang lần theo trên vật, không nhìn xuống giấy. Hình vẽ ra méo mó nhưng giúp luyện mắt quan sát đường nét kỹ và chậm.
Vì sao vẽ hình lộn ngược lại dễ vẽ đúng hơn?
Vì khi hình bị lộn ngược, não khó nhận ra vật nên ít tự sửa theo kiến thức có sẵn. Người vẽ chép đúng hình dạng và tỉ lệ đang thấy hơn là vẽ theo những gì mình nghĩ.
Người lớn không biết vẽ có nên tập vẽ phác không?
Nên. Vẽ phác không đòi hỏi năng khiếu mà là thói quen quan sát. Bắt đầu với vật đơn giản, dùng bút bi, không xoá, ghi ngày để thấy tiến bộ của chính mình.
Urban Sketchers là gì?
Là phong trào vẽ ký hoạ đô thị do Gabriel Campanario khởi xướng năm 2007, khuyến khích mọi người vẽ tại chỗ những gì nhìn thấy ở thành phố mình. Ở Việt Nam có nhiều nhóm vẽ ký hoạ ở các thành phố lớn.