Vẽ phác tay khối hình là kỹ năng ai cũng học được, kể cả người tự nhận "không có hoa tay": chỉ cần biết kẻ đường thẳng tự tin, dựng mọi vật từ vài khối cơ bản (hộp, trụ, cầu, nón), và dùng các đường "xuyên thấu" để kiểm tra khối đã đứng vững chưa. Mười lăm phút mỗi ngày trong vài tuần là đủ để bản phác của bạn đọc được, đủ dùng để trao đổi ý tưởng với thợ, với đồng nghiệp hay tự lên kế hoạch đóng một cái kệ.
Bài này không dạy vẽ đẹp mà dạy vẽ đúng khối, kiểu vẽ mà kỹ sư, kiến trúc sư, thợ mộc dùng hằng ngày trên mép giấy, mặt bìa hộp hay lưng hoá đơn.
Vì sao nên vẽ phác
- Nhanh hơn mọi phần mềm khi ý tưởng còn mơ hồ. Một nét bút mất một giây.
- Buộc mình nghĩ rõ. Thứ không vẽ ra được thường là thứ chưa hình dung xong.
- Rèn tư duy không gian. Các khoá luyện kỹ năng không gian cho sinh viên kỹ thuật đều có phần vẽ phác, và nghiên cứu cho thấy nó góp phần cải thiện điểm các bài thử không gian.
- Giao tiếp tốt hơn lời nói. "Cái kệ chữ L, tầng trên hụt vào" nói ba lần không bằng một hình phác.
Dụng cụ: ít thôi
- Bút bi hoặc bút chì mềm (2B). Bút bi tốt cho người mới vì không xoá được, buộc mình kẻ dứt khoát và chấp nhận nét sai.
- Giấy trắng hoặc giấy chấm (dot grid). Giấy kẻ ô vuông và ô tam giác giúp tập trục đo những buổi đầu.
- Không cần thước. Vẽ phác là vẽ tay.
Bước 1: kẻ đường thẳng tự tin
Đường thẳng run rẩy, nối nhiều nét ngắn làm bản phác trông thiếu chắc chắn và khó đọc. Bài tập:
- Chấm hai điểm cách nhau khoảng 8 – 10 cm.
- Đặt đầu bút ở điểm đầu, mắt nhìn điểm cuối (không nhìn đầu bút).
- Đưa bút "lướt" vài lần trên không, rồi hạ xuống kẻ một nét liền, dùng cả cánh tay chứ không chỉ cổ tay.
- Kẻ một trang các đường ngang, dọc, chéo. Lặp lại vài ngày.
Nét hơi cong nhưng liền mạch tốt hơn nét thẳng mà đứt khúc.
Bước 2: hình hộp là gốc của mọi thứ
Gần như mọi đồ vật đều nằm gọn trong một hình hộp. Vẽ được hình hộp ở mọi góc là vẽ được nửa thế giới.
Hình hộp kiểu trục đo
Kẻ một đường đứng làm cạnh gần nhất. Từ hai đầu, kẻ hai đường xiên lên khoảng 30 độ sang trái và sang phải. Dựng các cạnh đứng ở hai đầu xa, nối nắp trên. Mọi cạnh song song ngoài đời phải song song trên giấy.
Hình hộp có phối cảnh hai điểm tụ
Kẻ đường chân trời. Chấm hai điểm tụ ở hai đầu, càng xa càng tốt (có khi ngoài mép giấy). Vẽ cạnh đứng gần nhất, rồi nối hai đầu cạnh đó về hai điểm tụ. Hộp lúc này trông tự nhiên hơn, như mắt nhìn thật.
Vẽ cả cạnh khuất
Đây là mẹo quan trọng nhất của vẽ phác kỹ thuật: vẽ hộp "trong suốt", kẻ cả các cạnh phía sau bằng nét mảnh. Nó giúp kiểm tra hộp có cân không, và giúp đặt các chi tiết ở mặt sau chính xác. Người ta gọi đây là vẽ xuyên thấu.
Bước 3: từ hộp sang trụ, nón, cầu
- Hình trụ: vẽ hộp có đáy vuông, vẽ elip nội tiếp trong mặt đáy và mặt trên (elip chạm trung điểm bốn cạnh), nối hai elip bằng hai đường tiếp tuyến. Elip đáy luôn "mở" hơn elip trên nếu ta nhìn từ trên xuống.
- Hình nón: vẽ elip đáy, chấm tâm, dựng trục, nối đỉnh xuống hai mép elip.
- Hình cầu: vẽ đường tròn, thêm một elip "xích đạo" và một elip "kinh tuyến" để cho thấy khối. Không có hai elip này, hình cầu chỉ là một cái đĩa.
Lỗi hay gặp nhất: vẽ elip có hai đầu nhọn như hạt chanh, hoặc vẽ đáy hình trụ là đường thẳng. Elip luôn tròn trịa ở hai đầu.
Bước 4: gọt và ghép khối
Vật thật được tạo bằng cách cộng hoặc trừ khối:
- Chiếc ghế đẩu: một hộp dẹt (mặt ngồi) + bốn hộp dài mảnh (chân).
- Cái cốc có quai: một hình trụ + một nửa hình xuyến (quai), trừ đi một hình trụ nhỏ hơn bên trong.
- Điện thoại: một hộp dẹt với các góc được bo bằng cung tròn.
- Ngôi nhà: một hộp + một lăng trụ tam giác (mái) + các hộp trừ đi (cửa).
Vẽ khối lớn trước bằng nét mảnh, khi đã đúng tỉ lệ mới tô đậm đường bao và thêm chi tiết.
Bước 5: ba tông sáng tối là đủ
Chọn hướng sáng, thường là từ trên bên trái. Mặt hướng về nguồn sáng để trắng, mặt bên trung bình (gạch thưa), mặt khuất tối nhất (gạch dày). Thêm một bóng đổ đơn giản dưới vật. Ba tông này làm khối "đứng" hẳn lên mà không cần kỹ thuật tô bóng phức tạp.
Lộ trình luyện 21 ngày
| Tuần | Mỗi ngày 15 phút |
|---|---|
| Tuần 1 | Kẻ đường thẳng; vẽ 20 hình hộp ở các góc khác nhau, vẽ cả cạnh khuất |
| Tuần 2 | Elip, hình trụ, hình nón, hình cầu; vẽ 5 đồ vật quen bằng cách ghép khối |
| Tuần 3 | Vẽ đồ vật từ ba góc nhìn; phác một món đồ muốn đóng (kệ, hộp) kèm kích thước ước lượng |
Góc nhìn hôm nay: đọc gì, xem gì
Cuốn Sketching: The Basics của Koos Eissen và Roselien Steur, hai giảng viên thiết kế công nghiệp người Hà Lan, là tài liệu kinh điển cho sinh viên thiết kế, nhiều hình minh hoạ, ít chữ. Drawing on the Right Side of the Brain của Betty Edwards (bản đầu 1979) có nhiều bài tập quan sát hay, dù cách giải thích "não phải" trong sách đã lỗi thời theo khoa học thần kinh hiện nay. Quan trọng hơn sách là thói quen: luôn mang một cuốn sổ nhỏ, vẽ đồ vật quanh mình khi chờ đợi.
Câu hỏi thường gặp
Người không có năng khiếu có học vẽ phác khối hình được không?
Được. Vẽ phác kỹ thuật dựa trên vài quy tắc như kẻ thẳng, dựng hình hộp, vẽ cạnh khuất và ba tông sáng tối. Luyện khoảng mười lăm phút mỗi ngày trong vài tuần là đủ để vẽ đọc được.
Vì sao nên vẽ cả cạnh khuất khi phác?
Vẽ hộp trong suốt với cả cạnh phía sau giúp kiểm tra khối có cân đối không và giúp đặt chi tiết ở mặt sau chính xác. Đây là kỹ thuật cơ bản trong vẽ phác thiết kế công nghiệp.
Làm sao vẽ hình trụ cho đúng?
Vẽ một hình hộp đáy vuông, vẽ elip nội tiếp trong mặt đáy và mặt trên, chạm trung điểm bốn cạnh, rồi nối hai elip bằng hai đường tiếp tuyến. Elip phải tròn ở hai đầu, không nhọn.
Nên dùng bút chì hay bút bi để luyện vẽ phác?
Người mới nên thử bút bi vì không xoá được, buộc mình kẻ dứt khoát và quen chấp nhận nét sai. Bút chì mềm 2B tiện khi cần tô bóng. Không cần thước khi vẽ phác.
Vẽ phác có giúp tư duy không gian tốt hơn không?
Có. Vẽ phác buộc ta hình dung vật từ nhiều góc và kiểm tra ngay trên giấy. Các khoá luyện kỹ năng không gian cho sinh viên kỹ thuật đều dùng vẽ phác và ghi nhận điểm bài thử tăng rõ.