Muốn dựng lại vật thể từ ba hình chiếu, hãy bắt đầu bằng một hình hộp bao có đúng chiều dài, rộng, cao đọc từ bản vẽ, rồi "gọt" dần: mỗi đường trên một hình chiếu là một mặt, một cạnh hoặc một đường giao, và phải tìm được đường tương ứng trên hai hình chiếu kia. Cách làm này, cộng với vài quy tắc nhận diện mặt nghiêng và lỗ, giúp người mới đọc được phần lớn bài tập trong sách.
Đây là kỹ năng ngược với vẽ hình chiếu và khó hơn nhiều, vì cùng một hình chiếu có thể ứng với nhiều vật khác nhau. Bài này đưa ra quy trình từng bước, những bẫy thường gặp và bài tập tự luyện.
Vì sao một hình chiếu không đủ
Một hình vuông trên hình chiếu đứng có thể là mặt trước của rất nhiều vật khác nhau:
- một hình lập phương;
- một hình trụ nằm ngang có đường kính bằng chiều dài, nhìn từ bên hông;
- một cái nêm có mặt vuông quay ra trước và mặt dốc chạy về phía sau;
- một khối lập phương bị khoét rỗng phía sau mà nhìn từ trước không thấy.
Điều thú vị là ba vật đầu tiên còn cho cùng một hình vuông trên cả hình chiếu bằng. Chỉ đến hình chiếu cạnh mọi chuyện mới lộ ra: hình lập phương cho hình vuông, hình trụ cho hình tròn, cái nêm cho hình tam giác vuông. Còn khối bị khoét rỗng thì phải nhờ nét đứt mới phát hiện. Vì vậy phải đọc ít nhất hai, thường là ba hình chiếu cùng lúc. Hình chiếu thứ hai loại bớt khả năng, hình chiếu thứ ba thường chốt lại.
Quy trình sáu bước
- Đọc khung bao. Lấy chiều dài từ hình chiếu đứng hoặc bằng, chiều cao từ hình chiếu đứng hoặc cạnh, chiều rộng từ hình chiếu bằng hoặc cạnh. Hình dung (hoặc vẽ phác trục đo) một hình hộp với ba kích thước đó.
- Tìm hình chiếu "nói nhiều nhất". Thường là hình có đường bao lạ nhất, như chữ L, chữ T, có vát chéo. Hình đó gợi ý vật được "đùn" (kéo dài) theo hướng nhìn của nó.
- Đùn thử. Giả sử vật là hình chiếu đó kéo dài suốt chiều sâu khung bao. Kiểm tra hai hình chiếu kia có khớp không.
- Gọt theo hình chiếu thứ hai. Chỗ nào hình chiếu thứ hai thiếu so với khung bao, gọt bỏ phần tương ứng.
- Kiểm bằng hình chiếu thứ ba. Mọi đường trên hình chiếu thứ ba phải có lý do. Đường nào không giải thích được, quay lại bước 3.
- Kiểm nét đứt. Mỗi nét đứt là một cạnh bị che. Vật dựng xong phải có đúng các cạnh khuất đó, không thừa không thiếu.
Nhận diện từng loại mặt
Đây là chìa khoá của bước 4 và 5. Một mặt phẳng của vật hiện trên ba hình chiếu theo một trong ba cách:
| Loại mặt | Trên hình chiếu song song với nó | Trên hai hình chiếu kia |
|---|---|---|
| Mặt song song với một mặt phẳng chiếu | Đúng hình dạng thật | Hai đoạn thẳng (một ngang, một đứng) |
| Mặt nghiêng (vuông góc một mặt phẳng chiếu) | — | Một đoạn thẳng xiên trên hình chiếu mà nó vuông góc; hai hình còn lại là hai hình "giống dạng" (cùng số cạnh) nhưng co lại |
| Mặt xiên (không vuông góc mặt phẳng nào) | — | Cả ba hình chiếu đều là đa giác cùng số cạnh, không có đoạn thẳng nào |
Quy tắc "giống dạng" cực kỳ hữu ích: một mặt chữ L nghiêng sẽ hiện thành chữ L (bị co) trên hai hình chiếu, và một đoạn thẳng trên hình còn lại. Nếu bạn thấy một chữ L trên hình chiếu đứng và một chữ L co lại tương ứng trên hình chiếu cạnh, gần như chắc chắn đó là một mặt nghiêng.
Lỗ, rãnh và mặt cong
- Lỗ tròn xuyên qua: một đường tròn trên một hình chiếu, và hai nét đứt song song (cùng một nét chấm gạch ở giữa là trục) trên hai hình kia.
- Lỗ không thủng: nét đứt dừng giữa chừng, thường kết thúc bằng hình nón (đầu mũi khoan) vẽ góc 118 – 120 độ.
- Rãnh chạy dọc: một vết lõm trên đường bao của một hình chiếu, hai đường thẳng song song trên hình chiếu kia.
- Góc bo tròn: cung tròn trên một hình, còn trên hình khác thường không có đường cạnh nào, vì mặt cong chuyển tiếp mượt.
Những bẫy thường gặp
Bẫy 1: một đường, hai nghĩa
Một đường thẳng trên hình chiếu có thể là cạnh (giao của hai mặt) hoặc là "mặt nhìn nghiêng" (mặt vuông góc với hướng nhìn). Phải dóng sang hình chiếu khác mới biết.
Bẫy 2: hai vật cùng ba hình chiếu
Có những bộ ba hình chiếu mà ứng với hơn một vật thể, nhất là khi thiếu nét đứt hay có mặt xiên. Sách giáo khoa và đề thi chuẩn tránh trường hợp này, nhưng ngoài đời thì có. Gặp vậy, người đọc bản vẽ phải hỏi lại hoặc đòi thêm hình chiếu, hình cắt.
Bẫy 3: quên phương pháp chiếu
Đọc bản vẽ góc thứ ba theo thói quen góc thứ nhất sẽ dựng ra ảnh soi gương. Luôn kiểm ký hiệu trong khung tên.
Bài tập tự luyện tăng dần
- Khối xếp từ hình lập phương nhỏ: nhờ người khác xếp 5 – 8 khối gỗ thành một hình, chỉ vẽ cho bạn ba hình chiếu. Bạn dựng lại bằng khối thật. Đây là bài luyện tốt nhất cho người mới vì không có mặt nghiêng.
- Đếm khối: từ ba hình chiếu của khối xếp, tìm số khối ít nhất và nhiều nhất có thể. Bài này buộc bạn hiểu hình chiếu "ẩn" thông tin gì.
- Thêm mặt nghiêng: dùng đất nặn tạo khối có một mặt vát, vẽ ba hình chiếu, rồi nhờ người khác dựng lại.
- Đề sách: làm bài tập dựng hình chiếu trục đo từ ba hình chiếu trong sách Công nghệ phổ thông hoặc giáo trình vẽ kỹ thuật cơ sở.
- Bản vẽ thật: tải bản vẽ chi tiết máy đơn giản (mặt bích, giá đỡ) từ các thư viện mẫu, thử dựng trong đầu rồi kiểm bằng phần mềm dựng hình 3D miễn phí.
Góc nhìn hôm nay: kỹ năng đáng đầu tư
Dựng vật từ hình chiếu là kỹ năng mà các khoá luyện hình dung cho sinh viên kỹ thuật, như khoá của Sheryl Sorby ở Mỹ, dành nhiều thời gian nhất. Các báo cáo của bà cho thấy sau một học kỳ luyện vẽ phác, xếp khối và đọc hình chiếu, điểm bài thử không gian của sinh viên tăng rõ rệt. Người thợ cơ khí, thợ mộc lâu năm đọc bản vẽ "như đọc báo" không phải vì bẩm sinh, mà vì đã làm việc này hàng nghìn lần.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao dựng vật thể từ ba hình chiếu?
Bắt đầu với hình hộp bao có ba kích thước đọc từ bản vẽ, chọn hình chiếu có đường bao lạ nhất để đùn thành khối, rồi gọt dần theo hai hình chiếu còn lại. Mọi đường và nét đứt trên ba hình phải được giải thích.
Vì sao cần ba hình chiếu mà không phải một?
Vì một hình chiếu chỉ cho hai trong ba kích thước và có thể ứng với nhiều vật khác nhau. Hình chiếu thứ hai và thứ ba giúp loại trừ các khả năng sai và xác định đúng hình dạng.
Mặt nghiêng hiện trên hình chiếu như thế nào?
Mặt nghiêng hiện thành một đoạn thẳng xiên trên hình chiếu mà nó vuông góc, và thành hai hình giống dạng (cùng số cạnh, bị co lại) trên hai hình chiếu kia. Đây là quy tắc giống dạng.
Lỗ khoan thể hiện trên hình chiếu ra sao?
Lỗ tròn hiện thành đường tròn trên hình chiếu nhìn dọc trục lỗ, và thành hai nét đứt song song kèm nét chấm gạch ở giữa trên các hình chiếu kia. Lỗ không thủng có nét đứt dừng giữa chừng.
Bài tập nào giúp luyện đọc hình chiếu cho người mới?
Bài tốt nhất là xếp vài khối gỗ lập phương thành hình, vẽ ba hình chiếu, rồi nhờ người khác dựng lại và ngược lại. Không có mặt nghiêng nên dễ bắt đầu, sau đó mới chuyển sang khối có mặt vát.