Kính 3D hoạt động bằng cách đưa hai hình hơi khác nhau vào hai mắt, giống hệt hai hình mà hai mắt nhận được khi nhìn cảnh thật. Não ghép hai hình đó và "thấy" chiều sâu. Có ba cách tách hình chính: kính màu đỏ – xanh (anaglyph), kính phân cực dùng ở rạp chiếu phim, và kính màn trập điện tử. Kính thực tế ảo đi xa hơn: đặt riêng một màn hình trước mỗi mắt.
Bài này giải thích cách từng loại kính tách hình, vì sao phim 3D có lúc gây mỏi mắt, và vì sao một số người xem phim 3D mà chẳng thấy khác gì phim thường.
Nguyên lý chung: chênh lệch hai mắt
Hai mắt người cách nhau khoảng 6 – 6,5 cm. Khi nhìn một cảnh, mỗi mắt thấy từ một vị trí hơi khác, vật gần lệch nhiều giữa hai hình, vật xa lệch ít. Não dùng độ lệch này để tính chiều sâu. Để tạo ảo giác 3D trên một màn hình phẳng, người làm phim cần:
- Quay hoặc dựng hai hình, bằng hai ống kính đặt cách nhau tương tự hai mắt, hoặc bằng máy tính dựng hai "camera ảo".
- Chiếu cả hai hình lên cùng một màn hình.
- Đảm bảo mỗi mắt chỉ thấy hình dành cho nó. Đây là việc của chiếc kính.
So sánh các loại kính 3D
| Loại | Cách tách hình | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| Kính màu (anaglyph), thường đỏ – xanh lơ | Mỗi hình in bằng một màu; tròng màu đỏ chặn hình màu xanh và ngược lại | Rẻ, in được trên giấy, xem trên mọi màn hình | Màu sắc sai lệch, dễ bóng ma, mỏi mắt |
| Kính phân cực | Hai hình chiếu bằng ánh sáng phân cực khác nhau; mỗi tròng chỉ cho một kiểu đi qua | Kính nhẹ, rẻ, màu tốt; dùng ở phần lớn rạp | Cần màn chiếu đặc biệt giữ được phân cực |
| Kính màn trập (active shutter) | Màn hình chiếu xen kẽ hình trái – phải rất nhanh; kính đóng mở từng tròng đồng bộ | Hình sắc nét, mỗi mắt nhận đủ độ phân giải | Kính nặng, cần pin, đắt, có thể thấy nhấp nháy |
| Kính thực tế ảo | Mỗi mắt có màn hình hoặc nửa màn hình riêng, kèm thấu kính | Thêm theo dõi chuyển động đầu, tạo cảm giác ở trong cảnh | Nặng, mâu thuẫn điều tiết – quy tụ, có thể say |
Kính màu: lâu đời nhất
Ý tưởng in hai hình bằng hai màu và xem bằng kính hai màu có từ giữa thế kỷ 19. Các phim 3D đầu tiên ở rạp, thập niên 1920 và đợt bùng nổ thập niên 1950, nhiều phim dùng kính đỏ – xanh. Ngày nay kính màu vẫn được dùng cho sách, tạp chí, ảnh trên mạng vì không cần màn hình đặc biệt.
Kính phân cực ở rạp
Phần lớn rạp chiếu phim 3D hiện đại phát cho khán giả cặp kính nhẹ không màu. Máy chiếu chiếu hai hình với hai kiểu phân cực ánh sáng khác nhau, xen kẽ rất nhanh hoặc từ hai ống kính, lên màn tráng bạc giữ được phân cực. Mỗi tròng kính chỉ cho một kiểu phân cực đi qua. Nhiều hệ thống dùng phân cực tròn để khán giả nghiêng đầu nhẹ không bị mất hiệu ứng.
Đợt bùng nổ phim 3D
- 1922: phim The Power of Love thường được nhắc là phim truyện 3D đầu tiên chiếu thương mại, dùng kính màu.
- Thập niên 1950: đợt bùng nổ đầu tiên khi các hãng phim tìm cách kéo khán giả khỏi truyền hình. Khá nhiều phim kinh dị và phiêu lưu 3D ra đời.
- 2009: phim Avatar của James Cameron thành công vang dội, kéo theo làn sóng rạp 3D kỹ thuật số và cả tivi 3D.
- Thập niên 2010: tivi 3D dần biến mất khỏi thị trường gia đình vì người xem không thích đeo kính ở nhà; phim 3D vẫn chiếu ở rạp nhưng tỉ lệ khán giả chọn suất 3D giảm.
Vì sao xem 3D có thể mỏi mắt
Ở thế giới thật, khi nhìn một vật, hai mắt làm hai việc khớp nhau: quy tụ (xoay vào trong tới đúng khoảng cách của vật) và điều tiết (lấy nét đúng khoảng cách đó). Ở rạp 3D:
- Một vật "bay ra" trước màn hình khiến hai mắt quy tụ ở gần.
- Nhưng hình ảnh thật vẫn nằm trên màn hình ở xa, nên mắt vẫn phải lấy nét ở màn hình.
Mâu thuẫn này gọi là xung đột quy tụ – điều tiết, là một trong những nguyên nhân chính gây mỏi mắt, nhức đầu ở một số người khi xem phim 3D hay dùng kính thực tế ảo. Các nhà làm phim giỏi hạn chế hiệu ứng "bay ra" quá mạnh và đặt phần lớn nội dung quanh mặt phẳng màn hình. Ngoài ra, ghép hình không khớp, độ sáng giảm khi đeo kính, và hình chuyển động nhanh cũng góp phần.
Nhiều hãng sản xuất kính thực tế ảo khuyến cáo không cho trẻ nhỏ dùng, với độ tuổi tối thiểu khác nhau tuỳ hãng. Phụ huynh nên đọc hướng dẫn của nhà sản xuất và cho trẻ nghỉ thường xuyên. Nếu trẻ hay người lớn bị nhức đầu, nhìn đôi, chóng mặt kéo dài sau khi xem, nên đi khám mắt.
Vì sao có người không thấy 3D
Một tỉ lệ nhỏ người không nhìn nổi được, thường do lác hoặc nhược thị từ nhỏ. Với họ, phim 3D trông như phim thường, đôi khi hơi mờ. Họ vẫn cảm nhận chiều sâu trong đời sống nhờ các manh mối một mắt như phối cảnh, chồng lấp, thị sai khi di chuyển. Có người nhìn nổi kém ở mức nhẹ, chỉ thấy hiệu ứng yếu. Khám mắt có thể cho biết khả năng nhìn nổi của mỗi người.
Góc nhìn hôm nay: tự làm ảnh 3D
- Chụp cặp ảnh: đứng yên, chụp một cảnh có vật gần và xa. Dịch người sang phải khoảng 6 cm (bằng khoảng cách hai mắt), giữ nguyên hướng máy, chụp tấm thứ hai.
- Xem kiểu bắt chéo mắt: đặt ảnh phải bên trái, ảnh trái bên phải, mỗi ảnh rộng khoảng 6 – 7 cm. Bắt chéo mắt cho hai ảnh chồng lên nhau ở giữa. Hình nổi sẽ hiện ra.
- Làm ảnh màu đỏ – xanh: nhiều phần mềm chỉnh ảnh miễn phí cho phép ghép cặp ảnh thành ảnh màu. Làm kính bằng giấy bóng kính đỏ và xanh lơ dán vào gọng giấy.
- Kính nhìn nổi bằng bìa: các bộ kính thực tế ảo bằng bìa cứng đặt điện thoại vào là cách rẻ để xem ảnh và video 3D.
Câu hỏi thường gặp
Kính 3D hoạt động như thế nào?
Kính 3D đảm bảo mỗi mắt chỉ thấy một trong hai hình hơi khác nhau chiếu trên cùng màn hình. Não ghép hai hình như khi nhìn cảnh thật bằng hai mắt và tạo ra cảm giác chiều sâu.
Kính 3D ở rạp khác kính đỏ xanh thế nào?
Kính đỏ xanh tách hình bằng màu nên làm sai màu sắc. Kính ở rạp hiện đại thường dùng ánh sáng phân cực: tròng kính không màu, mỗi bên chỉ cho một kiểu phân cực đi qua, nên màu sắc tự nhiên hơn.
Vì sao xem phim 3D bị nhức đầu?
Một nguyên nhân chính là xung đột quy tụ và điều tiết: hai mắt xoay theo vật bay ra trước màn hình nhưng vẫn phải lấy nét ở màn hình. Hình ghép không khớp và độ sáng giảm cũng góp phần.
Vì sao có người xem phim 3D không thấy nổi?
Những người không nhìn nổi được, thường do lác hoặc nhược thị từ nhỏ, sẽ thấy phim 3D như phim thường. Họ vẫn cảm nhận chiều sâu trong đời sống nhờ các manh mối một mắt.
Trẻ em có nên dùng kính thực tế ảo không?
Nhiều hãng sản xuất khuyến cáo không cho trẻ nhỏ dùng, độ tuổi tối thiểu khác nhau tuỳ hãng. Phụ huynh nên đọc hướng dẫn, cho trẻ dùng ngắn và nghỉ thường xuyên, và đưa trẻ đi khám nếu có nhức đầu hay nhìn đôi.