Người Polynesia và các cư dân đảo Thái Bình Dương đi biển hàng nghìn cây số không cần la bàn hay bản đồ giấy, nhờ một hệ thống tìm đường truyền miệng: đọc điểm mọc và lặn của các ngôi sao trên đường chân trời, cảm nhận các con sóng lừng đều đặn qua thân thuyền, quan sát chim biển, mây và màu nước. Họ còn có một cách hình dung chuyến đi rất độc đáo: coi con thuyền đứng yên và các hòn đảo "trôi" qua. Năm 1976, chiếc thuyền đôi Hōkūleʻa vượt khoảng 4.000 cây số từ Hawaii tới Tahiti theo cách này, chứng minh nó hoàn toàn khả thi.
Đây là một trong những ví dụ đáng kinh ngạc nhất về năng lực hình dung không gian của con người: một tấm bản đồ khổng lồ của cả đại dương nằm trọn trong đầu người hoa tiêu.
Cuộc chinh phục Thái Bình Dương
Theo các nghiên cứu khảo cổ, ngôn ngữ học và di truyền, tổ tiên người Polynesia xuất phát từ vùng Đông Nam Á hải đảo, qua các đảo phía tây Thái Bình Dương. Trong khoảng ba nghìn năm, họ định cư gần như mọi hòn đảo có thể ở được trong "tam giác Polynesia" rộng lớn, có ba đỉnh là Hawaii, New Zealand và đảo Phục Sinh (Rapa Nui). New Zealand được định cư muộn nhất, khoảng thế kỷ 13 – 14.
Suốt nhiều thế kỷ, một số học giả phương Tây nghi ngờ rằng những chuyến đi như vậy có thể là cố ý; họ cho rằng người Polynesia trôi dạt tình cờ. Các thí nghiệm hiện đại, nhất là chuyến đi của Hōkūleʻa, đã bác bỏ quan điểm này.
Những công cụ không cần dụng cụ
| Nguồn thông tin | Cho biết gì |
|---|---|
| Điểm mọc, lặn của các ngôi sao | Hướng; mỗi ngôi sao mọc và lặn ở một điểm gần như cố định trên đường chân trời |
| Mặt trời lúc bình minh, hoàng hôn | Hướng ban ngày |
| Sóng lừng đại dương | Hướng; những con sóng dài do gió xa tạo ra, giữ hướng nhiều ngày |
| Sóng dội quanh đảo | Có đảo ở gần, dù chưa thấy |
| Chim biển | Một số loài sáng bay ra biển kiếm ăn, chiều bay về đảo; giúp tìm đảo ở khoảng vài chục cây số |
| Mây | Mây thường đọng đứng yên trên đảo, mặt dưới mây có thể ánh màu xanh của đầm phá |
| Màu nước, rác trôi, cá | Độ sâu, khoảng cách tới đất liền |
La bàn sao
Người hoa tiêu thuộc lòng một "la bàn sao" trong đầu: đường chân trời được chia thành nhiều "nhà" (trong hệ thống được hoa tiêu Hawaii Nainoa Thompson tái dựng có 32 nhà), mỗi nhà ứng với điểm mọc và lặn của những ngôi sao nhất định. Khi một ngôi sao lên quá cao, người hoa tiêu chuyển sang ngôi sao kế tiếp mọc ở cùng điểm. Một đêm có thể dùng cả chuỗi sao cho cùng một hướng.
Cảm nhận sóng bằng cơ thể
Các hoa tiêu giỏi được kể là có thể nằm trong khoang thuyền, nhắm mắt, cảm nhận nhịp lắc của thân thuyền và nhận ra hai, ba hệ sóng lừng đến từ các hướng khác nhau. Những người đi biển ở quần đảo Marshall còn làm "bản đồ que": những thanh tre buộc với vỏ ốc, mô tả cách sóng uốn cong và giao thoa quanh các hòn đảo. Bản đồ que là công cụ học và ghi nhớ trên bờ, không mang theo khi đi biển.
Etak: con thuyền đứng yên, đảo di chuyển
Ở quần đảo Caroline thuộc Micronesia, các nhà nhân học như Thomas Gladwin (1970) và David Lewis (trong cuốn We, the Navigators, 1972) ghi lại một khái niệm gọi là etak. Người hoa tiêu chọn một hòn đảo tham chiếu nằm lệch sang bên tuyến đường, thường không nhìn thấy được. Trong suốt chuyến đi, họ hình dung con thuyền đứng yên, còn hòn đảo tham chiếu "trượt" lùi dọc theo đường chân trời, đi qua lần lượt các điểm sao. Mỗi lần nó qua một điểm sao là hoàn thành một chặng.
Nghe thì lạ, nhưng về hình học, đây là một cách tính vị trí hoàn toàn hợp lệ, chỉ là đổi hệ quy chiếu: thay vì thuyền chuyển động trên bản đồ cố định, thì "bản đồ" chuyển động quanh thuyền cố định. Các nhà tâm lý học quan tâm tới etak như một ví dụ rằng con người có thể dựng bản đồ nhận thức theo những khung rất khác nhau. Howard Gardner cũng dùng người hoa tiêu Caroline làm hình mẫu cho trí thông minh không gian.
Hōkūleʻa: hồi sinh nghệ thuật tìm đường
- 1973: Hiệp hội Du hành Polynesia (Polynesian Voyaging Society) thành lập ở Hawaii để dựng một con thuyền đôi theo kiểu truyền thống và kiểm chứng các chuyến đi cổ.
- 1976: thuyền Hōkūleʻa vượt từ Hawaii tới Tahiti trong khoảng một tháng, dưới sự dẫn đường của Mau Piailug, một hoa tiêu bậc thầy từ đảo Satawal ở Micronesia, một trong số rất ít người còn nắm truyền thống tìm đường không dụng cụ. Hàng nghìn người đón thuyền ở Tahiti.
- 1980: Nainoa Thompson, học trò của Mau, trở thành người Hawaii đầu tiên sau nhiều thế kỷ dẫn đường cho một chuyến đi xa như vậy không dùng dụng cụ.
- 2014 – 2017: Hōkūleʻa thực hiện chuyến đi vòng quanh thế giới mang tên Mālama Honua.
Tupaia và tấm bản đồ cho thuyền trưởng Cook
Năm 1769, khi tàu Endeavour của James Cook dừng ở Tahiti, một người Tahiti tên Tupaia, vừa là thầy tế vừa là hoa tiêu, lên tàu đi cùng. Ông vẽ cho người châu Âu một tấm bản đồ ghi khoảng 70 – 80 hòn đảo xung quanh. Tấm bản đồ khó hiểu với người châu Âu suốt hơn hai thế kỷ. Năm 2007, các nhà nghiên cứu Anne Di Piazza và Erik Pearthree đề xuất một cách đọc mới, về sau được các nghiên cứu khác bổ sung: Tupaia không vẽ theo hướng bắc ở trên, mà mỗi hòn đảo được đặt theo hướng từ Tahiti, với Tahiti ở tâm. Đó là một bản đồ phương vị theo kiểu tư duy của người hoa tiêu, không theo quy ước châu Âu.
Bài học cho người hôm nay
- Chú ý là nền của định hướng. Người hoa tiêu chú ý liên tục tới sao, sóng, gió. Ta mất bản đồ trong đầu khi chỉ làm theo chỉ dẫn từng bước.
- Có nhiều cách hình dung không gian. Bản đồ "bắc ở trên" chỉ là một quy ước.
- Kiến thức được truyền bằng thực hành. Nghệ thuật tìm đường suýt mất hẳn, được cứu nhờ vài người giữ nghề chịu dạy lại.
Góc nhìn hôm nay: tập đọc bầu trời
- Một đêm trời quang, ra nơi ít đèn, chọn một ngôi sao sáng gần đường chân trời phía đông. Đánh dấu nó mọc ở sau cây hay mái nhà nào.
- Vài đêm sau, quan sát lại cùng giờ: nó vẫn mọc ở gần đúng điểm đó (chỉ sớm hơn mỗi đêm khoảng bốn phút).
- Dùng một ứng dụng bản đồ sao để biết tên ngôi sao. Thử ghi nhớ năm, sáu ngôi sao sáng và điểm mọc của chúng: bạn đã có một "la bàn sao" mini.
- Ban ngày, ghi nhớ hướng mặt trời lặn ở nơi mình ở vào các mùa khác nhau.
Muốn đọc thêm, cuốn We, the Navigators của David Lewis là tài liệu kinh điển. Bộ phim hoạt hình Moana (2016) có cảm hứng từ truyền thống du hành này, dù là câu chuyện hư cấu.
Câu hỏi thường gặp
Người Polynesia đi biển xa bằng cách nào khi không có la bàn?
Họ đọc điểm mọc và lặn của các ngôi sao, hướng mặt trời, cảm nhận các hệ sóng lừng qua thân thuyền, quan sát chim biển, mây và màu nước. Tất cả được ghi nhớ trong một hệ thống truyền miệng gọi là tìm đường truyền thống.
La bàn sao là gì?
Là cách chia đường chân trời thành nhiều nhà, mỗi nhà ứng với điểm mọc và lặn của những ngôi sao nhất định. Người hoa tiêu thuộc lòng nó để giữ hướng, chuyển sang ngôi sao kế tiếp khi ngôi sao cũ lên quá cao.
Etak trong tìm đường là gì?
Là cách hình dung của hoa tiêu quần đảo Caroline: coi con thuyền đứng yên, còn một hòn đảo tham chiếu ở bên trượt lùi dọc đường chân trời qua các điểm sao. Mỗi lần nó qua một điểm sao là hết một chặng.
Thuyền Hōkūleʻa là gì?
Là thuyền đôi kiểu truyền thống Polynesia, năm 1976 đi từ Hawaii tới Tahiti khoảng 4.000 cây số không dùng dụng cụ, dưới sự dẫn đường của hoa tiêu Mau Piailug. Chuyến đi chứng minh các cuộc du hành cổ là có chủ đích.
Bản đồ que của quần đảo Marshall là gì?
Là những thanh tre buộc với vỏ ốc, mô tả cách sóng uốn cong và giao thoa quanh các hòn đảo. Người đi biển dùng chúng để học và ghi nhớ trên bờ chứ không mang theo khi đi.