Bản đồ nhận thức là "tấm bản đồ trong đầu" mà mỗi người dựng về nơi mình sống: nơi nào ở đâu, đường nào nối với đường nào, cái gì gần cái gì. Khác với bản đồ giấy, nó méo mó một cách có quy luật: đường cong bị nắn thẳng, góc rẽ bị làm vuông, nơi quen thuộc trông rộng ra, và vị trí các thành phố bị "kéo" theo vị trí của vùng chứa chúng. Khái niệm do nhà tâm lý học Edward Tolman đặt ra năm 1948.
Hiểu bản đồ nhận thức giúp ta hiểu vì sao hay chỉ đường sai, vì sao một thành phố "dễ nhớ" hơn thành phố khác, và cách các nhà quy hoạch thiết kế đô thị cho người dân dễ định hướng.
Tolman và những con chuột tìm đường tắt
Đầu thế kỷ 20, nhiều nhà tâm lý học theo trường phái hành vi cho rằng chuột học mê cung bằng cách ghi nhớ chuỗi phản xạ "rẽ trái, rẽ phải". Edward Tolman ở Đại học California, Berkeley, không đồng ý. Trong các thí nghiệm của ông và học trò, chuột đã quen một lối đi vòng, khi lối đó bị chặn và mở ra nhiều lối mới, phần lớn chọn đúng lối chạy thẳng về hướng có thức ăn, dù chưa từng đi lối đó.
Năm 1948, Tolman viết bài "Cognitive maps in rats and men", lập luận rằng chuột (và người) dựng một tấm bản đồ không gian trong đầu, chứ không chỉ học chuỗi động tác. Phải hơn hai mươi năm sau, phát hiện tế bào vị trí của John O'Keefe mới chỉ ra nơi tấm bản đồ đó "nằm" trong não.
Bản đồ trong đầu méo theo những quy luật nào
| Kiểu méo | Ví dụ |
|---|---|
| Nắn thẳng | Con đường uốn lượn được nhớ như gần thẳng |
| Làm vuông góc | Ngã ba xiên 60 độ được nhớ như ngã tư vuông |
| Gom theo vùng | Vị trí một thành phố bị "kéo" theo vị trí của tỉnh, nước chứa nó |
| Phóng to nơi quen | Khu mình sống được vẽ to, khu lạ bị thu nhỏ |
| Khoảng cách không đối xứng | Từ mốc nhỏ tới mốc lớn trông gần hơn từ mốc lớn tới mốc nhỏ |
| Thẳng hàng hoá | Hai châu lục, hai thành phố được nhớ như thẳng hàng theo trục bắc – nam hay đông – tây |
Thí nghiệm Reno và San Diego
Năm 1978, Albert Stevens và Patty Coupe hỏi người Mỹ: thành phố Reno (bang Nevada) nằm ở phía đông hay phía tây thành phố San Diego (bang California)? Đa số trả lời Reno ở phía đông, vì Nevada nằm phía đông California. Thực tế Reno nằm ở phía tây San Diego, vì bờ biển California chạy chéo về phía đông nam. Não đã "kéo" vị trí thành phố theo vị trí bang. Đây là ví dụ kinh điển của méo kiểu gom theo vùng.
Thẳng hàng hoá: châu Âu và châu Mỹ
Barbara Tversky ở Đại học Stanford cho người tham gia chọn giữa hai bản đồ thế giới: một bản đúng, một bản dịch Nam Mỹ sang thẳng hàng phía dưới Bắc Mỹ. Nhiều người chọn bản sai. Thực tế Nam Mỹ lệch hẳn về phía đông. Não thích các vật "thẳng hàng" cho dễ nhớ.
Năm yếu tố của Kevin Lynch
Năm 1960, nhà quy hoạch đô thị Kevin Lynch ở MIT xuất bản The Image of the City (Hình ảnh của thành phố). Ông phỏng vấn người dân ở Boston, Jersey City và Los Angeles, đề nghị họ vẽ bản đồ thành phố từ trí nhớ và kể đường đi. Từ đó ông rút ra năm yếu tố mà người ta dùng để dựng bản đồ nhận thức về đô thị:
- Đường (paths): các tuyến người ta đi lại: phố, đường sắt, kênh rạch.
- Biên (edges): các ranh giới chặn lối hoặc chia vùng: bờ sông, bờ biển, đường sắt trên cao, tường thành.
- Khu (districts): các vùng có đặc điểm chung mà ta "đi vào": phố cổ, khu chợ, khu đại học.
- Nút (nodes): nơi các đường gặp nhau, điểm tập trung: ngã sáu, quảng trường, nhà ga.
- Mốc (landmarks): vật dễ nhận ra nhìn từ xa hoặc ở gần: tháp, toà nhà cao, cây cổ thụ, tượng đài.
Lynch gọi một thành phố có năm yếu tố này rõ ràng là thành phố có "tính dễ đọc" (legibility) cao. Người dân dễ dựng bản đồ trong đầu, dễ định hướng, và gắn bó hơn với nơi mình sống. Ý tưởng này đến nay vẫn được dạy trong mọi trường quy hoạch.
Thử áp vào thành phố Việt Nam
Với nhiều người Hà Nội, sông Hồng và các hồ lớn là biên; phố cổ là khu; các ngã năm, ngã sáu là nút; tháp truyền hình, các toà nhà cao mới và những công trình cổ là mốc. Người mới đến thường thấy Hà Nội khó định hướng vì đường không theo lưới ô vuông và nhiều ngõ cong. Ngược lại, một số khu đô thị mới xây theo lưới vuông lại khó nhớ theo kiểu khác: các dãy nhà giống hệt nhau, thiếu mốc riêng.
Bản đồ phác thảo: cửa sổ nhìn vào đầu
Cách đơn giản nhất để thấy bản đồ nhận thức của ai đó là nhờ họ vẽ bản đồ phác khu vực quen thuộc. Các nhà nghiên cứu thấy:
- Người mới đến thường vẽ theo kiểu tuyến đường: chuỗi đường nối liền, ít liên hệ giữa các tuyến.
- Người ở lâu vẽ kiểu bản đồ: nhiều tuyến, nhiều mốc, đặt đúng vị trí tương đối.
- Người đi xe máy, ô tô thường vẽ đường lớn tốt nhưng bỏ sót ngõ nhỏ; người đi bộ thì ngược lại.
- Trẻ em hay vẽ to những nơi quan trọng với mình như trường học, nhà bạn, cửa hàng đồ chơi.
Bản đồ nhận thức không chỉ về không gian
Gần đây, các nhà khoa học thần kinh thấy hồi hải mã và vỏ não khứu – trong không chỉ dựng bản đồ nơi chốn mà còn "bản đồ" cho các loại quan hệ khác: quan hệ xã hội, khái niệm, thậm chí âm thanh. Một số nghiên cứu cho thấy tín hiệu kiểu tế bào lưới xuất hiện khi người ta suy nghĩ về các khái niệm thay đổi theo hai chiều. Ý tưởng này còn mới và đang được kiểm chứng, nhưng nó gợi ý rằng cách ta tư duy không gian có thể là khung cho cách ta tư duy nói chung, như Barbara Tversky lập luận trong cuốn Mind in Motion (2019).
Góc nhìn hôm nay: vẽ bản đồ trong đầu bạn
- Lấy một tờ giấy trắng, không nhìn bản đồ, vẽ khu vực bán kính khoảng hai cây số quanh nhà: đường lớn, sông hồ, chợ, trường, mốc quen.
- Đánh dấu năm yếu tố của Lynch bằng năm màu khác nhau.
- Mở bản đồ vệ tinh, đặt cạnh bản vẽ. Tìm ba chỗ méo nhiều nhất: có phải đường cong bị nắn thẳng? Góc xiên thành vuông?
- Nhờ một người thân vẽ cùng khu vực, so hai bản. Người đi bộ và người đi xe vẽ khác nhau thế nào?
Câu hỏi thường gặp
Bản đồ nhận thức là gì?
Là hình ảnh không gian về nơi chốn mà mỗi người dựng trong đầu: vị trí các nơi, các tuyến đường và quan hệ giữa chúng. Edward Tolman đặt ra khái niệm này năm 1948 từ thí nghiệm chuột tìm đường tắt.
Vì sao bản đồ trong đầu bị méo?
Vì não đơn giản hoá để dễ nhớ: nắn thẳng đường cong, làm vuông góc rẽ, gom vị trí theo vùng, phóng to nơi quen. Những méo mó này có quy luật và gặp ở hầu hết mọi người.
Năm yếu tố của Kevin Lynch là gì?
Là đường, biên, khu, nút và mốc, năm yếu tố người dân dùng để dựng bản đồ nhận thức về đô thị, nêu trong sách The Image of the City năm 1960. Thành phố có năm yếu tố rõ ràng thì dễ định hướng.
Thí nghiệm Reno và San Diego cho thấy gì?
Phần lớn người Mỹ tin Reno ở phía đông San Diego vì Nevada nằm phía đông California, nhưng thực tế Reno ở phía tây. Thí nghiệm cho thấy não kéo vị trí thành phố theo vị trí vùng chứa nó.
Làm sao biết bản đồ nhận thức của mình đúng hay sai?
Vẽ bản đồ khu vực quen thuộc từ trí nhớ rồi so với bản đồ vệ tinh. Những chỗ lệch nhiều cho biết bản đồ trong đầu bị méo ở đâu, và lặp lại bài tập sau vài tuần sẽ thấy nó chính xác dần.