Có người rất dễ lạc đường vì khả năng định hướng khác nhau rất nhiều giữa người này với người khác, và phụ thuộc vào cách mỗi người ghi nhớ không gian: người nhớ theo "chuỗi chỗ rẽ" dễ lạc khi phải đi đường khác, còn người dựng được "tấm bản đồ" nhìn từ trên xuống thì tìm đường tắt tốt hơn. Kinh nghiệm, sự chú ý khi đi, nỗi lo lắng khi lạc và thói quen dùng chỉ đường cũng góp phần. Phần lớn trường hợp là bình thường và cải thiện được bằng luyện tập.
Câu "tôi mù đường" ai cũng từng nghe hoặc tự nói. Bài này giải thích khoa học đằng sau, cách tự đánh giá, và những mẹo thực tế để bớt lạc. Cuối bài có phần dấu hiệu nên đi khám, vì một số ít trường hợp lạc đường là triệu chứng của bệnh.
Hai cách ghi nhớ đường đi
| Chiến lược tuyến đường | Chiến lược bản đồ | |
|---|---|---|
| Ghi nhớ gì | Chuỗi mốc và chỗ rẽ: "tới cây xăng rẽ trái, qua cầu rẽ phải" | Vị trí các nơi so với nhau, như nhìn từ trên cao |
| Ưu điểm | Nhanh học, chính xác trên tuyến quen | Linh hoạt, tìm được đường tắt, đi vòng khi bị chặn |
| Nhược điểm | Đường bị chặn, đi ngược chiều là lúng túng | Mất công dựng, cần chú ý hướng tổng thể |
| Vùng não liên quan nhiều | Thể vân (nơi học thói quen) | Hồi hải mã |
Ai cũng dùng cả hai, nhưng tỉ lệ khác nhau. Các nghiên cứu của Véronique Bohbot và cộng sự ở Đại học McGill cho thấy người thiên về chiến lược bản đồ có xu hướng dùng hồi hải mã nhiều hơn khi tìm đường. Người thiên về tuyến đường hay lạc khi bị đẩy ra khỏi lối quen.
Những lý do phổ biến khiến ta lạc
1. Không chú ý khi đi
Ngồi sau xe người khác, đi theo chỉ dẫn từng bước trên điện thoại, mải nói chuyện: não không ghi lại gì. Lần sau tự đi, tấm bản đồ trong đầu trống trơn. Đây là lý do đơn giản và phổ biến nhất.
2. Mất hướng tổng thể
Người định hướng giỏi thường vô thức theo dõi một "hướng neo": phía nào là sông, phía nào là núi, phía mặt trời lặn. Khi đường cong, rẽ nhiều lần, họ vẫn cập nhật hướng neo. Người hay lạc thường chỉ nhìn lối ngay trước mặt.
3. Mốc không đáng tin
Chọn mốc tạm thời như "quán có xe bán bánh mì", "chiếc ô tô màu đỏ đỗ ở góc" là cách chắc chắn để lạc lần sau. Mốc tốt là mốc cố định, dễ thấy, độc nhất: toà nhà cao, nhà thờ, chùa, cây cầu.
4. Nơi chốn tự nó khó
Một số nơi được xây dựng mà không nghĩ tới người tìm đường: khu phố toàn ngõ ngách cong, toà nhà hành lang giống hệt nhau, khu đô thị mới các dãy nhà như đúc. Lạc ở đây không hẳn là lỗi của người đi.
5. Lo lắng làm mọi thứ tệ hơn
Các nghiên cứu về "lo âu định hướng" (spatial anxiety) cho thấy người hay lo khi tìm đường có xu hướng bám chặt tuyến quen, ít khám phá, nên tấm bản đồ trong đầu càng ít được dựng. Một vòng luẩn quẩn: lo vì hay lạc, lạc vì lo.
Khác biệt giữa các cá nhân lớn cỡ nào
Năm 2002, Mary Hegarty và cộng sự ở Đại học California, Santa Barbara, công bố bảng tự đánh giá khả năng định hướng Santa Barbara Sense of Direction gồm 15 câu, như "Tôi rất giỏi chỉ đường", "Tôi thường không nhớ đã đi đường nào". Điều thú vị: điểm tự đánh giá này dự báo khá tốt kết quả tìm đường thật, nghĩa là người ta thường biết mình định hướng giỏi hay kém.
Nghiên cứu cũng cho thấy khả năng xoay hình trên giấy chỉ liên quan vừa phải với khả năng tìm đường. Có người giỏi hình học mà vẫn lạc trong bãi đỗ xe, vì hai việc dùng những kỹ năng khác nhau.
Một dự án lớn khác thu dữ liệu từ hàng triệu người chơi một ứng dụng tìm đường trên điện thoại ở nhiều quốc gia (nhóm của Hugo Spiers và cộng sự, công bố trên Nature năm 2022) cho thấy những người lớn lên ở vùng nông thôn hoặc thành phố có lưới đường phức tạp có xu hướng định hướng tốt hơn người lớn lên ở thành phố lưới ô vuông đều đặn. Môi trường thời nhỏ để lại dấu ấn.
Mẹo để bớt lạc
- Chọn hướng neo trước khi đi. Ở thành phố ven biển, đó là biển; ở Hà Nội có thể là sông Hồng hay Hồ Tây; ở nơi lạ, là hướng mặt trời.
- Ngoái lại nhìn. Đường về trông khác hẳn đường đi. Ở mỗi ngã rẽ quan trọng, quay đầu nhìn lại để ghi nhớ cảnh theo chiều về.
- Chọn mốc cố định, độc nhất. Nói thành lời: "rẽ phải ở nhà thờ có tháp chuông".
- Xem bản đồ tổng thể trước khi đi, không chỉ xem chỉ dẫn từng bước. Biết điểm đến nằm hướng nào so với chỗ mình.
- Tập vẽ lại đường vừa đi lên giấy khi về nhà. Lần đầu sẽ sai nhiều, sau vài lần tấm bản đồ trong đầu rõ dần.
- Bình tĩnh khi lạc. Dừng lại, tìm một mốc lớn, xác định hướng neo, rồi mới đi tiếp.
Khi nào nên đi khám
Lạc đường thỉnh thoảng ở nơi lạ là bình thường. Nhưng nên đi khám chuyên khoa thần kinh khi:
- Một người đột ngột lạc ở nơi rất quen, như khu phố đã sống nhiều năm, đường từ chợ về nhà.
- Lạc đường đi kèm quên việc mới xảy ra, nhầm lẫn thời gian, thay đổi tính cách. Ở người lớn tuổi, đây có thể là dấu hiệu sớm của sa sút trí tuệ.
- Lạc đường xuất hiện sau chấn thương đầu hoặc đột quỵ.
Ngoài ra, có một tình trạng hiếm được nhóm Giuseppe Iaria mô tả năm 2009, gọi là rối loạn mất định hướng địa hình phát triển: người mắc từ nhỏ đã không thể dựng bản đồ trong đầu, kể cả với ngôi nhà của mình, dù trí nhớ và trí tuệ khác bình thường. Nếu khó khăn định hướng nghiêm trọng đến mức ảnh hưởng cuộc sống, nên hỏi ý kiến bác sĩ để được đánh giá đầy đủ, không nên tự chẩn đoán.
Góc nhìn hôm nay: một tuần luyện định hướng
- Ngày 1: vẽ bản đồ khu nhà mình từ trí nhớ, so với bản đồ vệ tinh.
- Ngày 2 – 3: đi một đường quen nhưng theo chiều ngược lại, để ý cảnh vật khác thế nào.
- Ngày 4 – 5: đến một nơi nửa quen, tắt chỉ đường từng bước, chỉ xem bản đồ tổng thể một lần trước khi đi.
- Ngày 6 – 7: chỉ đường cho một người thân tới nhà bạn bằng lời, rồi nhờ họ nhận xét chỗ nào khó hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao có người hay bị lạc đường?
Vì khả năng định hướng khác nhau giữa các cá nhân, cộng với thói quen ghi nhớ theo chuỗi chỗ rẽ thay vì dựng bản đồ tổng thể, không chú ý khi đi, chọn mốc không đáng tin và lo lắng khi lạc. Phần lớn là bình thường và cải thiện được.
Mù đường có phải là bệnh không?
Thường không. Phần lớn người tự nhận mù đường chỉ có khả năng định hướng ở mức thấp của phân bố bình thường. Rất hiếm khi đó là rối loạn mất định hướng địa hình phát triển, và chỉ bác sĩ mới đánh giá được.
Làm sao để cải thiện khả năng định hướng?
Chọn hướng neo như sông, núi, mặt trời; ngoái lại nhìn ở các ngã rẽ; chọn mốc cố định; xem bản đồ tổng thể trước khi đi; tập vẽ lại đường đã đi. Luyện vài tuần thường thấy tiến bộ.
Giỏi hình học có định hướng tốt không?
Không nhất thiết. Khả năng xoay hình trên giấy chỉ liên quan vừa phải với khả năng tìm đường ngoài đời, vì hai việc dùng những kỹ năng không gian khác nhau.
Khi nào lạc đường là dấu hiệu đáng lo?
Khi một người đột ngột lạc ở nơi rất quen, kèm quên việc mới xảy ra hay nhầm lẫn thời gian, hoặc sau chấn thương đầu, đột quỵ. Khi đó nên đưa đi khám chuyên khoa thần kinh.