Ta dễ lạc trong bệnh viện, sân bay, trung tâm thương mại vì những toà nhà này thường thiếu ba thứ giúp não dựng bản đồ: tầm nhìn ra ngoài (để biết hướng), mốc khác biệt (các hành lang, sảnh trông giống nhau), và cấu trúc đơn giản (nhiều khu xây nối tiếp qua các thời kỳ). Lĩnh vực thiết kế giúp người tìm đường trong công trình gọi là "wayfinding" (tìm đường), kết hợp kiến trúc, biển báo, màu sắc và bản đồ đặt đúng hướng.
Bài này giải thích vì sao toà nhà lớn khó định hướng, những nguyên tắc thiết kế giúp dễ tìm đường, và mẹo cho người đi khi phải tới một bệnh viện hay sân bay lạ.
Vì sao trong nhà khó định hướng hơn ngoài trời
| Ngoài trời | Trong toà nhà lớn |
|---|---|
| Thấy mặt trời, núi, toà nhà cao làm hướng neo | Không thấy ra ngoài, mất hướng tổng thể |
| Mỗi con phố có cảnh riêng | Hành lang, cửa phòng giống hệt nhau |
| Đi trên một mặt phẳng | Lên xuống nhiều tầng, thang máy làm mất liên hệ giữa các tầng |
| Đường cong dần, ít góc vuông đột ngột | Nhiều góc rẽ vuông liên tiếp làm mất hướng |
| Bản đồ đường phố quen thuộc | Mỗi toà nhà một cách đánh số phòng, tầng |
Bệnh viện lớn là trường hợp khó nhất: nhiều khu xây thêm qua các thời kỳ nối với nhau bằng hành lang, cầu nối, tầng hầm; người đến thường đang lo lắng, mệt mỏi hoặc phải đẩy người thân trên xe lăn. Nhiều nghiên cứu về bệnh viện ở các nước ghi nhận nhân viên mất khá nhiều thời gian chỉ đường cho bệnh nhân và người nhà.
Nguyên tắc thiết kế "dễ tìm đường"
Cuốn Wayfinding: People, Signs, and Architecture (1992) của Paul Arthur và Romedi Passini là một trong những tài liệu nền của lĩnh vực này. Một số nguyên tắc chính:
- Cấu trúc rõ ràng: một trục chính (như một "con phố" trong nhà) với các khu tách ra hai bên, dễ hiểu hơn mạng hành lang rối.
- Mốc riêng cho từng khu: một bức tranh lớn, một vườn trong nhà, một giếng trời, một màu sắc riêng. Người ta nhớ "khu có vườn" dễ hơn "khu B tầng 3".
- Tầm nhìn ra ngoài: cửa sổ ở những chỗ quyết định như sảnh thang máy, đầu hành lang giúp người đi lấy lại hướng.
- Biển báo đặt ở điểm quyết định: nơi phải chọn lối, không phải giữa hành lang; dùng thống nhất một hệ thống tên, màu và biểu tượng.
- Thông tin vừa đủ: một biển ghi quá nhiều điểm đến khiến người đọc không tìm ra cái mình cần.
- Đường dẫn trên sàn: nhiều bệnh viện kẻ vạch màu trên sàn, mỗi màu dẫn tới một khu (xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh, nhà thuốc). Người đi chỉ cần "theo vạch xanh".
Bản đồ "Bạn đang ở đây": phải xoay đúng chiều
Năm 1982, nhà tâm lý học Marvin Levine công bố nghiên cứu về các bản đồ "Bạn đang ở đây" (You Are Here) đặt trong toà nhà và khuôn viên. Ông thấy nhiều bản đồ được treo không cùng chiều với hướng người đứng xem: phía trên bản đồ không ứng với phía trước mặt người xem. Khi đó, người xem phải xoay bản đồ trong đầu, và rất nhiều người đi sai hướng ngay từ bước đầu tiên.
Nguyên tắc rút ra, gọi là nguyên tắc căn hướng: bản đồ treo trên tường phải được xoay sao cho "phía trước mặt" ngoài đời ứng với "phía trên" của bản đồ, kể cả khi điều đó có nghĩa là phía bắc không ở trên. Thêm một mũi tên "Bạn đang ở đây" chỉ đúng hướng đang đứng và vài mốc nhìn thấy được xung quanh để người xem tự khớp.
Đây là một ví dụ rõ ràng về chi phí của việc xoay hình trong đầu: chỉ cần bản đồ lệch 90 hay 180 độ là đủ làm phần lớn người đọc chậm lại và mắc lỗi.
Trung tâm thương mại: cố ý cho dễ lạc?
Có một ý kiến lâu nay cho rằng một số trung tâm thương mại được thiết kế để khách khó tìm lối ra, đi vòng nhiều hơn và mua nhiều hơn. Người ta gọi hiện tượng khách bị hút vào mua sắm, quên mục đích ban đầu là "hiệu ứng Gruen", theo tên kiến trúc sư Victor Gruen, người thiết kế nhiều trung tâm thương mại đầu tiên ở Mỹ thập niên 1950 (dù chính Gruen về sau phản đối cách dùng tên ông như vậy). Mức độ "cố ý" của thiết kế gây lạc là chuyện còn bàn cãi, nhưng việc ít cửa sổ, ít đồng hồ và lối đi uốn lượn trong nhiều trung tâm thương mại là có thật.
Sân bay: hình mẫu tìm đường tốt
Nhiều sân bay quốc tế lớn được coi là hình mẫu wayfinding, vì phục vụ hàng triệu khách không biết tiếng địa phương:
- Dùng biểu tượng quốc tế dễ hiểu (máy bay, vali, nhà vệ sinh).
- Màu sắc thống nhất cho từng loại thông tin, ví dụ một màu cho khởi hành, một màu cho đến.
- Tầm nhìn rộng ra đường băng giúp khách biết hướng.
- Đánh số cửa ra máy bay theo thứ tự liên tục.
Mẹo cho người đi
- Chụp ảnh mốc ở lối vào: cửa đã vào, cột ghi số ở bãi xe, quầy gần thang máy.
- Đọc bản đồ "Bạn đang ở đây" và xoay người cho khớp với bản đồ trước khi đi.
- Ghi nhớ tên khu và màu, không chỉ số phòng.
- Khi ra khỏi thang máy, dừng lại một giây nhìn quanh xem mình đang hướng về phía nào so với lúc vào thang.
- Tới bệnh viện lạ: hỏi quầy thông tin và xin sơ đồ in (nhiều bệnh viện có); đến sớm hơn giờ hẹn để có thời gian tìm đường; ghi tên khoa, tên toà nhà, số tầng ra giấy.
- Đi cùng người lớn tuổi: chọn lối đi qua những mốc dễ nhớ dù hơi dài hơn, tránh lối tắt qua hành lang phức tạp.
Góc nhìn hôm nay: đánh giá một toà nhà quen
- Chọn một toà nhà bạn hay đến: trường học, chung cư, bệnh viện gần nhà. Đi một vòng và ghi lại: có trục chính không? Có mốc riêng cho từng khu không? Biển báo đặt ở đâu?
- Tìm một bản đồ "Bạn đang ở đây" và kiểm xem nó có được treo đúng chiều không.
- Thử tưởng tượng mình là người lần đầu tới, đang vội: chỗ nào sẽ khiến bạn lạc? Đề xuất một cách sửa đơn giản, như dán một vạch màu hay treo một bức tranh làm mốc.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao dễ lạc trong bệnh viện và trung tâm thương mại?
Vì các toà nhà này thường không có tầm nhìn ra ngoài để biết hướng, các hành lang trông giống nhau, có nhiều tầng và nhiều khu xây nối tiếp. Não thiếu mốc và hướng neo để dựng bản đồ.
Wayfinding là gì?
Wayfinding là lĩnh vực thiết kế giúp người tìm đường trong công trình và đô thị, kết hợp bố cục kiến trúc, mốc, biển báo, màu sắc và bản đồ. Mục tiêu là để người lạ tự đi tới nơi cần đến mà không phải hỏi.
Bản đồ Bạn đang ở đây nên treo thế nào?
Nên xoay sao cho phía trước mặt người đứng xem ứng với phía trên của bản đồ, kể cả khi phía bắc không ở trên. Bản đồ treo lệch hướng buộc người xem xoay hình trong đầu và dễ đi sai.
Làm sao để không lạc trong toà nhà lớn?
Chụp ảnh mốc ở lối vào, đọc bản đồ và xoay người cho khớp, nhớ tên khu và màu sắc, dừng lại định hướng mỗi khi ra khỏi thang máy, và hỏi quầy thông tin khi cần.
Vạch màu trên sàn bệnh viện có tác dụng gì?
Mỗi màu dẫn tới một khu như xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh hay nhà thuốc. Người bệnh và người nhà chỉ cần đi theo vạch màu được dặn, không phải đọc nhiều biển báo, nên giảm lạc đường đáng kể.