Các nghiên cứu cho thấy người dùng GPS chỉ đường từng bước thường nhớ đường kém hơn, dựng bản đồ trong đầu kém hơn và ít dùng vùng não phụ trách định vị hơn so với khi tự tìm đường. Một nghiên cứu theo dõi ba năm công bố năm 2020 còn thấy người dùng GPS càng nhiều thì trí nhớ không gian giảm càng nhanh. Tuy vậy, GPS không "làm hỏng" não theo nghĩa vĩnh viễn: vấn đề nằm ở việc ta ngừng chú ý tới đường đi, và có cách dùng GPS mà vẫn giữ được kỹ năng định hướng.
Bài này tóm tắt những gì các nghiên cứu thật sự nói, những gì báo chí nói quá, và cách dùng chỉ đường trên điện thoại cho khôn ngoan.
Những nghiên cứu chính
| Nghiên cứu | Làm gì | Kết quả chính |
|---|---|---|
| Ishikawa và cộng sự, 2008, Nhật Bản | Cho người đi bộ tới các điểm trong thành phố bằng GPS, bằng bản đồ giấy, hoặc sau khi được dẫn đi thực tế | Nhóm GPS đi quãng đường dài hơn, dừng nhiều hơn, và sau đó vẽ lại bản đồ khu vực kém hơn |
| Javadi và cộng sự, 2017, Anh | Cho người tham gia "đi" trong mô hình ảo khu Soho ở London khi nằm trong máy chụp não, lúc tự tìm đường, lúc làm theo chỉ dẫn | Hồi hải mã và vỏ não trước trán hoạt động mạnh khi tự tìm đường, nhất là ở ngã rẽ nhiều lựa chọn; gần như "im lặng" khi làm theo chỉ dẫn |
| Dahmani và Bohbot, 2020, Canada | Đo thói quen dùng GPS và trí nhớ không gian của 50 người lái xe, theo dõi một nhóm sau ba năm | Dùng GPS nhiều đi kèm trí nhớ không gian kém hơn; ở nhóm theo dõi, người tăng dùng GPS có trí nhớ không gian giảm nhiều hơn |
Đọc cho đúng
- Các nghiên cứu này có mẫu nhỏ đến vừa, phần lớn ở các nước phát triển, và chủ yếu đo bằng bài thử trên máy tính hoặc thực tế ảo.
- Nghiên cứu năm 2020 là nghiên cứu theo dõi chứ không phải thí nghiệm ngẫu nhiên; dù kết quả gợi ý GPS là nguyên nhân, vẫn còn khả năng các yếu tố khác góp phần. Chính các tác giả nêu rõ hạn chế này.
- Không nghiên cứu nào cho thấy dùng GPS làm hồi hải mã "teo" lại theo nghĩa tổn thương. Báo chí đôi khi giật tít quá mức.
Vì sao GPS làm ta nhớ đường kém
Chú ý bị lấy mất
Khi làm theo chỉ dẫn "sau 200 mét rẽ phải", ta chỉ chú ý tới giọng nói và mũi tên. Mắt không ghi lại mốc, não không cập nhật hướng tổng thể. Đi xong, tấm bản đồ trong đầu gần như trống. Điều này giống ngồi sau xe người khác: đến nơi mà không biết mình đã đi qua đâu.
Chuyển từ "bản đồ" sang "tuyến đường"
GPS biến mọi chuyến đi thành một chuỗi chỉ dẫn từng bước, đúng kiểu chiến lược tuyến đường. Nghiên cứu của Véronique Bohbot và cộng sự cho thấy chiến lược này dựa nhiều vào thể vân, vùng não học thói quen, hơn là hồi hải mã. Dùng mãi một chiến lược, ta ít luyện chiến lược kia.
Hướng bản đồ xoay theo xe
Nhiều người để bản đồ trên điện thoại xoay theo hướng đi, phía trước luôn ở trên. Tiện để rẽ đúng, nhưng làm mất cảm giác "bắc ở đâu", khiến khó dựng bản đồ tổng thể.
GPS có lợi gì cho định hướng không
Có. Công bằng mà nói:
- GPS giúp người lớn tuổi, người có khó khăn định hướng tự tin ra ngoài một mình hơn, mở rộng phạm vi đi lại.
- Xem bản đồ tổng thể trên điện thoại trước khi đi có thể giúp dựng bản đồ trong đầu tốt hơn cả bản đồ giấy, vì phóng to thu nhỏ dễ dàng.
- Ở nơi hoàn toàn lạ, nhất là khi lái xe, GPS giảm căng thẳng và giảm rủi ro lạc vào đường nguy hiểm.
Vấn đề không nằm ở công cụ mà ở cách dùng: chỉ đường từng bước "thay cho" não, hay bản đồ "hỗ trợ" não.
Cách dùng GPS mà vẫn giữ kỹ năng định hướng
- Xem toàn cảnh trước khi đi. Thu nhỏ bản đồ, xác định điểm đến nằm hướng nào so với mình, đường lớn nào nối tới, đi qua mốc nào.
- Đặt bản đồ "bắc ở trên" thay vì xoay theo hướng đi, ít nhất là khi đi bộ.
- Tắt giọng chỉ dẫn trên những đoạn quen, chỉ bật lại khi cần.
- Đặt tên mốc thành lời khi đi qua: "rẽ phải ở chợ", "qua cầu thì thấy trường".
- Tự đi chiều về. Đi bằng GPS thì thử về không cần GPS.
- Một tuần một lần đi đâu đó không dùng chỉ đường, chỉ xem bản đồ trước khi ra khỏi nhà.
- Kể lại đường đi cho người khác, hoặc vẽ ra giấy sau khi về.
Bối cảnh Việt Nam
Ở các thành phố lớn Việt Nam, việc đi xe máy và nhận chỉ đường bằng tai nghe ngày càng phổ biến, nhất là với tài xế giao hàng, xe công nghệ. Với người làm nghề, GPS là công cụ thiết yếu, và kinh nghiệm cho thấy nhiều tài xế lâu năm vẫn thuộc đường rất giỏi nhờ đi lại hằng ngày, tự chọn lối tắt khi kẹt xe. Với người đi lại bình thường, mẹo "xem toàn cảnh trước" và "tự đi chiều về" là đủ để không phụ thuộc hoàn toàn.
Riêng về an toàn: nhìn điện thoại khi đang lái xe máy, ô tô là nguy hiểm và bị cấm theo quy định giao thông. Nếu cần xem bản đồ, hãy dừng xe ở nơi an toàn hoặc dùng chỉ dẫn bằng giọng nói qua tai nghe một bên.
Góc nhìn hôm nay: thử nghiệm của riêng bạn
- Chọn hai nơi mới, khoảng cách tương đương. Tới nơi thứ nhất bằng chỉ dẫn từng bước. Tới nơi thứ hai bằng cách xem bản đồ tổng thể trước rồi tự đi.
- Một tuần sau, vẽ lại đường tới cả hai nơi từ trí nhớ. So độ chi tiết và độ chính xác.
- Đa số người sẽ thấy đường thứ hai rõ ràng hơn hẳn. Đó là bằng chứng cá nhân rằng chú ý mới là thứ quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Dùng GPS nhiều có làm kém khả năng định hướng không?
Các nghiên cứu cho thấy dùng chỉ đường từng bước thường làm ta nhớ đường và dựng bản đồ trong đầu kém hơn, và một nghiên cứu theo dõi ba năm thấy người dùng nhiều có trí nhớ không gian giảm nhanh hơn. Lý do chính là ta ngừng chú ý tới đường đi.
GPS có làm teo hồi hải mã không?
Chưa có nghiên cứu nào cho thấy GPS gây tổn thương hồi hải mã. Nghiên cứu chụp não thấy hồi hải mã ít hoạt động hơn khi làm theo chỉ dẫn so với khi tự tìm đường, nhưng đó là mức hoạt động lúc đó chứ không phải teo não.
Làm sao dùng GPS mà vẫn giữ khả năng định hướng?
Xem toàn cảnh bản đồ trước khi đi, đặt bản đồ bắc ở trên, tắt giọng chỉ dẫn ở đoạn quen, nói thành lời các mốc, tự đi chiều về và thỉnh thoảng đi đâu đó không dùng chỉ đường.
Bản đồ giấy có tốt hơn GPS cho trí nhớ không?
Nghiên cứu năm 2008 ở Nhật Bản cho thấy người dùng bản đồ giấy vẽ lại khu vực tốt hơn người dùng GPS. Lý do là bản đồ giấy buộc ta tự định vị và chú ý mốc, nhưng xem bản đồ tổng thể trên điện thoại cũng cho lợi ích tương tự.
Có nên cho trẻ em dùng chỉ đường trên điện thoại không?
Trẻ nên được tập tự tìm đường quanh khu nhà, trường học cùng người lớn, đọc bản đồ và nhớ mốc trước khi dựa vào chỉ đường. Khi dùng điện thoại, cho trẻ xem bản đồ tổng thể và tự chỉ hướng thay vì chỉ làm theo giọng nói.