Mô hình kiến trúc là phiên bản thu nhỏ của một công trình, làm bằng bìa cứng, xốp, gỗ balsa, mica hay nhựa in 3D, để kiến trúc sư và chủ nhà nhìn được khối, ánh sáng và tỉ lệ trước khi xây. Có ba loại chính: mô hình ý tưởng làm nhanh để thử khối, mô hình làm việc để kiểm tra không gian và kết cấu, và mô hình trình bày hoàn thiện đẹp để giới thiệu. Từ mô hình gỗ thời Phục Hưng tới máy cắt laser và máy in 3D, mô hình vẫn là công cụ không thể thay thế để hình dung không gian.
Bài này giải thích các loại mô hình, vật liệu và tỉ lệ thường dùng, lịch sử ngắn, và hướng dẫn tự làm một mô hình đơn giản tại nhà.
Vì sao vẫn cần mô hình thật khi đã có máy tính
- Nhìn bằng hai mắt và tay cầm: mô hình thật cho cảm giác chiều sâu và kích thước mà màn hình phẳng khó truyền tải.
- Nhiều người cùng xem: một nhóm đứng quanh mô hình thảo luận tự nhiên hơn trước màn hình.
- Ánh sáng thật: đặt mô hình dưới nắng hay đèn, thấy ngay bóng đổ và ánh sáng lọt vào phòng.
- Bất ngờ: khi cầm, xoay, nhìn qua lỗ cửa, người làm hay phát hiện những điều không định trước, tốt cũng như xấu.
Ba loại mô hình
| Loại | Mục đích | Vật liệu hay dùng | Thời gian làm |
|---|---|---|---|
| Mô hình ý tưởng (khối) | Thử nhanh hình khối, so nhiều phương án | Xốp, đất nặn, bìa, giấy gấp | Vài phút tới vài giờ |
| Mô hình làm việc | Kiểm tra không gian bên trong, cầu thang, ánh sáng, kết cấu | Bìa cứng, gỗ balsa, giấy dày, que | Vài giờ tới vài ngày |
| Mô hình trình bày | Giới thiệu cho chủ đầu tư, triển lãm, bán hàng | Mica, gỗ, nhựa in 3D, sơn hoàn thiện, đèn | Vài ngày tới vài tuần |
Tỉ lệ thường dùng
- 1:500 – 1:1000: quy hoạch khu vực, nhà chỉ là khối đơn giản.
- 1:200: một toà nhà và xung quanh, thấy hình khối tổng thể.
- 1:100: một ngôi nhà, thấy cửa sổ, ban công, cầu thang.
- 1:50: thấy được không gian bên trong, có thể đặt đồ đạc.
- 1:20 – 1:10: chi tiết một căn phòng, một cầu thang, một mối nối.
Mẹo hình dung tỉ lệ: ở tỉ lệ 1:100, một người cao 1,7 m chỉ còn 1,7 cm, cỡ một đốt ngón tay. Đặt một hình người tí hon cùng tỉ lệ vào mô hình là cách nhanh nhất để não "hiểu" không gian, giống như mốc kích thước quen thuộc trong bài về chiều sâu.
Lịch sử ngắn của mô hình kiến trúc
- Cổ đại: người Ai Cập để lại những mô hình nhà và vườn bằng gỗ, đất nung trong lăng mộ, như bộ mô hình trong mộ quan Meketre (khoảng 2000 TCN), dù đó là đồ tuỳ táng hơn là công cụ thiết kế.
- Phục Hưng: mô hình gỗ trở thành công cụ thiết kế và thuyết phục. Brunelleschi làm mô hình cho mái vòm Florence; Michelangelo làm mô hình gỗ lớn cho mái vòm nhà thờ thánh Phêrô, một phần còn được lưu giữ ở Vatican.
- Thế kỷ 19 – đầu 20: Gaudí dùng mô hình dây treo và mô hình thạch cao làm công cụ "tính toán" hình dạng.
- Thế kỷ 20: mô hình bìa và gỗ balsa trở thành bài tập chuẩn trong trường kiến trúc. Frank Gehry, Rem Koolhaas và nhiều kiến trúc sư khác nổi tiếng với những mô hình làm việc thô, nhanh, hàng chục phương án cho mỗi công trình.
- Từ thập niên 2000: máy cắt laser và máy in 3D giúp làm mô hình chính xác nhanh hơn, nhưng phác tay và mô hình làm tay vẫn giữ vai trò trong giai đoạn ý tưởng.
Vật liệu và dụng cụ cơ bản
| Vật liệu | Ưu điểm | Lưu ý |
|---|---|---|
| Bìa cứng (carton lạnh, bìa xám) | Rẻ, dễ cắt, đứng vững | Cắt bằng dao rọc giấy mới, nhiều lượt nhẹ |
| Xốp | Rất nhanh để tạo khối | Xốp trắng dễ vụn; xốp mịn mật độ cao tốt hơn |
| Gỗ balsa | Nhẹ, đẹp, làm kết cấu thanh | Đắt hơn, cần keo gỗ |
| Mica, nhựa trong | Làm kính, mặt nước | Cần dao chuyên dụng hoặc máy cắt laser |
| Đất nặn, đất sét | Địa hình, khối tự do | Khó làm cạnh sắc |
Dụng cụ: thước thép, dao rọc giấy, tấm lót cắt, keo sữa hoặc keo nến, ê ke, kẹp nhỏ. An toàn: luôn cắt dao ra xa tay, thay lưỡi dao khi cùn (lưỡi cùn dễ trượt hơn lưỡi sắc), trẻ em làm mô hình cần có người lớn bên cạnh khi dùng dao.
Mô hình in 3D: nhanh nhưng không thay hết
In 3D cho phép xuất thẳng mô hình máy tính thành vật thật, chính xác tới phần mười milimét, rất hợp cho mô hình trình bày và những hình khối cong phức tạp. Tuy vậy:
- Chỉ in được khi đã có mô hình máy tính hoàn chỉnh, nên ít dùng cho giai đoạn ý tưởng.
- Mô hình lớn in lâu, có khi hàng chục giờ.
- Bề mặt nhựa đồng màu đôi khi khó đọc chi tiết, phải sơn hoặc ghép thêm vật liệu.
Nhiều văn phòng kết hợp: phần khối và địa hình in 3D, cửa kính bằng mica cắt laser, cây và người bằng vật liệu thủ công.
Góc nhìn hôm nay: làm mô hình ngôi nhà mơ ước tỉ lệ 1:50
- Vẽ mặt bằng trên giấy kẻ ô, mỗi ô 1 cm tương ứng 50 cm thật. Một ngôi nhà rộng 5 m sâu 15 m chỉ cần tờ giấy 10 × 30 cm.
- Dán mặt bằng lên tấm bìa đế.
- Cắt các bức tường từ bìa cứng: chiều cao tầng 3,3 m thành 6,6 cm. Khoét cửa đi (cao khoảng 2,2 m, tức 4,4 cm) và cửa sổ.
- Dựng tường theo mặt bằng, dán bằng keo. Làm sàn tầng hai và cầu thang bằng các bậc bìa nhỏ (bậc cao 17 cm thật, tức 3,4 mm).
- Đặt một hình người cao 3,4 cm cắt từ giấy vào mô hình. Nhìn từ "tầm mắt" của người giấy bằng camera điện thoại.
- Mang ra nắng lúc sáng và chiều, xoay đúng hướng nhà thật, quan sát nắng rọi vào đâu.
Câu hỏi thường gặp
Mô hình kiến trúc dùng để làm gì?
Mô hình kiến trúc giúp kiến trúc sư và chủ nhà thấy được hình khối, tỉ lệ, ánh sáng và không gian của công trình trước khi xây. Nó cũng dùng để so sánh phương án, kiểm tra kết cấu và giới thiệu dự án.
Mô hình kiến trúc thường làm theo tỉ lệ nào?
Quy hoạch dùng 1:500 đến 1:1000, một toà nhà dùng 1:200 hoặc 1:100, không gian bên trong dùng 1:50, chi tiết dùng 1:20 hoặc 1:10. Ở tỉ lệ 1:100, một người cao 1,7 m chỉ còn 1,7 cm.
Làm mô hình kiến trúc cần vật liệu gì?
Phổ biến nhất là bìa cứng, xốp, gỗ balsa, mica và đất nặn, cùng dao rọc giấy, thước thép, tấm lót cắt và keo. Mô hình trình bày có thể dùng nhựa in 3D và sơn hoàn thiện.
Có cần mô hình thật khi đã có phần mềm 3D không?
Vẫn cần. Mô hình thật cho cảm giác chiều sâu và kích thước bằng hai mắt và tay, cho phép thử ánh sáng thật và giúp nhiều người cùng thảo luận. Nhiều văn phòng kết hợp cả hai.
Vì sao nên đặt hình người nhỏ vào mô hình?
Vì hình người cùng tỉ lệ là mốc kích thước quen thuộc giúp não hiểu ngay độ lớn của không gian. Không có nó, người xem rất dễ ước lượng sai phòng rộng hay hẹp.