Alberti và De pictura năm 1435: cuốn sách dạy dựng phối cảnh đầu tiên

De pictura (Về hội hoạ) là cuốn sách Leon Battista Alberti viết bằng tiếng Latinh năm 1435, rồi tự dịch sang tiếng Ý năm 1436 với tên Della pittura, đề tặng Brunelleschi. Đây là văn bản đầu tiên còn lại trình bày cách dựng phối cảnh cho hoạ sĩ một cách có hệ thống: coi bức tranh như một ô cửa sổ mở nhìn ra cảnh, chọn một điểm trung tâm, chia nền thành lưới ô vuông chụm về điểm đó. Phương pháp này về sau được gọi là "costruzione legittima" (cách dựng chính thống).

Nếu Brunelleschi chứng minh phối cảnh làm được, thì Alberti viết ra cách để ai cũng làm được. Bài này giải thích những ý chính của cuốn sách, phương pháp dựng sàn lát gạch nổi tiếng, và dụng cụ "tấm voan" mà ông giới thiệu.

Alberti là ai

Leon Battista Alberti (1404 – 1472) là hình mẫu "người toàn tài" thời Phục Hưng: học luật, viết văn, nghiên cứu toán học, làm kiến trúc sư. Ông sinh ở Genova trong một gia đình Florence bị lưu đày, về Florence đầu thập niên 1430 và chứng kiến những công trình của Brunelleschi, Donatello, Masaccio. Về sau ông thiết kế mặt tiền nhà thờ Santa Maria Novella ở Florence, nhà thờ Sant'Andrea ở Mantova, và viết De re aedificatoria, sách lý thuyết kiến trúc đầu tiên thời Phục Hưng.

Cấu trúc cuốn sách

Quyển I là phần làm nên tên tuổi cuốn sách trong lịch sử phối cảnh. Alberti mở đầu bằng câu khẳng định ông viết "không như một nhà toán học mà như một hoạ sĩ", tức là chỉ dùng hình học ở mức người vẽ cần.

Kim tự tháp thị giác và ô cửa sổ

Alberti mô tả thị giác bằng hình ảnh một kim tự tháp gồm các tia nhìn: đáy là bề mặt vật được nhìn, đỉnh nằm ở mắt người xem. Bức tranh là một lát cắt ngang qua kim tự tháp đó. Nếu lát cắt được vẽ đúng, nó gửi tới mắt đúng các tia như vật thật.

Từ đó ông đưa ra hình ảnh nổi tiếng: hoạ sĩ trước tiên vẽ một khung chữ nhật, "mà tôi coi như một ô cửa sổ mở, qua đó nhìn ra câu chuyện được vẽ". Ý tưởng "tranh là cửa sổ" chi phối hội hoạ châu Âu suốt gần năm trăm năm, cho tới khi các hoạ sĩ hiện đại cố tình phá nó.

Cách dựng sàn lát gạch: từng bước

Bài toán mà Alberti giải là: vẽ một sàn nhà lát gạch vuông lùi vào xa sao cho đúng phối cảnh. Đây là "giàn khung" để đặt người, cột, toà nhà vào tranh đúng kích thước.

1. Khung và người chuẩn: vẽ khung tranh chữ nhật. Chọn chiều cao một người đứng ở mép trước tranh, chia làm ba phần bằng nhau. Mỗi phần là một braccio (đơn vị đo của Florence, khoảng 58 cm).
2. Chia cạnh đáy: chia cạnh dưới của khung thành các đoạn bằng một braccio.
3. Điểm trung tâm: chọn một điểm trong tranh, không cao hơn chiều cao người chuẩn, gọi là "điểm trung tâm" (centric point). Đây là điểm tụ chính.
4. Kẻ đường lùi: nối từng điểm chia ở cạnh đáy tới điểm trung tâm. Các đường này là các mép gạch chạy vào sâu.
5. Tìm các hàng gạch ngang: đây là chỗ khó. Alberti dùng một hình vẽ phụ nhìn từ bên cạnh, đặt mắt ở khoảng cách nhìn đã chọn, kẻ tia từ mắt tới từng mép gạch trên sàn. Chỗ các tia cắt mặt tranh cho biết độ cao của từng hàng gạch ngang trên tranh.
6. Kiểm tra bằng đường chéo: kẻ một đường chéo qua các ô gạch. Nếu dựng đúng, đường chéo phải đi thẳng qua các góc ô liên tiếp.

Bước 5 chính là cách giải quyết sai lầm phổ biến trước đó: nhiều hoạ sĩ chia hàng gạch theo tỉ lệ "mỗi hàng bằng hai phần ba hàng trước", trông có vẻ đúng nhưng sai hình học. Alberti phê phán cách làm này trong sách.

Phương pháp điểm cự ly

Các hoạ sĩ sau Alberti phổ biến một cách tắt: đặt thêm một điểm trên đường chân trời, cách điểm trung tâm đúng bằng khoảng cách từ mắt tới tranh, gọi là điểm cự ly. Nối các điểm chia ở đáy tới điểm cự ly, chỗ cắt với đường lùi cho ngay các hàng gạch. Kết quả giống phương pháp của Alberti, nhanh hơn.

Tấm voan: dụng cụ vẽ đầu tiên

Alberti giới thiệu một dụng cụ ông gọi là velum (tấm voan): một tấm vải mỏng, căng trên khung, kẻ lưới ô vuông bằng chỉ dày. Hoạ sĩ đặt tấm voan giữa mắt và cảnh, giữ mắt cố định, rồi chép những gì thấy trong từng ô lên tờ giấy kẻ lưới tương ứng.

Ông viết rằng không gì giúp ích hơn cho người học vẽ. Khoảng một thế kỷ sau, Albrecht Dürer in các hình khắc mô tả những dụng cụ cùng nguyên lý: khung lưới, dây căng từ điểm nhìn, cửa sổ kính. Ngày nay hoạ sĩ vẽ chân dung vẫn dùng lưới ô để phóng tranh.

Những gì Alberti nói ngoài phối cảnh

• Bố cục (compositio): tranh được ghép từ các mặt thành bộ phận, bộ phận thành thân thể, thân thể thành câu chuyện. Đây là một trong những lý thuyết bố cục sớm nhất.
• Câu chuyện (istoria): mục tiêu cao nhất của hội hoạ là kể một câu chuyện cảm động, với số nhân vật vừa phải, cử chỉ thể hiện cảm xúc.
• Ánh sáng: sáng tối làm vật "nổi" lên; ông khuyên dùng màu trắng và đen một cách tiết chế.
• Học vấn: hoạ sĩ nên hiểu hình học, đọc thơ ca và sử học.

Đánh giá hôm nay

Các nhà sử học nghệ thuật như Erwin Panofsky (trong tiểu luận "Phối cảnh như một hình thức biểu tượng", 1927) cho rằng phối cảnh Alberti không phải "cách nhìn đúng duy nhất" mà là một quy ước văn hoá, phản ánh cách người Phục Hưng hình dung không gian là đồng nhất, đo được. Quan điểm này khuyến khích ta nhìn tranh của các nền văn hoá khác mà không coi chúng là "kém".

Mặt khác, phối cảnh của Alberti về hình học là đúng: nó cho ra cùng hình ảnh như máy ảnh với ống kính không méo. Hai nhận định này không mâu thuẫn: đúng về quang học, nhưng việc chọn nó làm chuẩn của hội hoạ là một lựa chọn văn hoá.

Góc nhìn hôm nay: làm tấm voan của Alberti

1. Lấy một khung ảnh cũ bỏ kính, căng màng bọc thực phẩm hoặc dán một tấm nhựa trong. Dùng bút dạ kẻ lưới ô vuông khoảng 3 cm.
2. Đặt khung đứng trên bàn, cố định một "điểm ngắm" (một que tăm cắm vào cục đất nặn) phía trước khung, để mắt luôn đặt đúng chỗ.
3. Kẻ lưới tương ứng trên giấy. Nhìn qua điểm ngắm, chép từng ô cảnh trước mặt: một cái ghế, một góc phòng.
4. Thử dựng sàn gạch theo phương pháp điểm cự ly trên giấy kẻ, rồi đặt một hình người và vài chiếc cột vào đúng kích thước.

De pictura có nhiều bản dịch tiếng Anh, trong đó bản của Cecil Grayson được dùng rộng rãi. Sách ngắn, đọc vài buổi là xong.