Phối cảnh là cách vẽ vật thể ba chiều lên mặt phẳng sao cho trông giống mắt người nhìn thật: vật xa nhỏ đi, các đường song song chạy ra xa thì chụm lại về một điểm gọi là điểm tụ, và mọi điểm tụ của các đường nằm ngang đều nằm trên đường chân trời, chính là độ cao của mắt người xem. Nắm được hai khái niệm này, bạn hiểu được phần lớn bí mật của tranh phong cảnh, ảnh chụp và cả bản vẽ phối cảnh kiến trúc.
Bài này giải thích phối cảnh từ góc nhìn hình dung không gian: vì sao mắt thấy như vậy, đường chân trời thực ra là gì, và cách tự kiểm phối cảnh trên một bức ảnh bất kỳ.
Vì sao vật xa trông nhỏ
Ánh sáng từ vật đi thẳng vào mắt, hội tụ qua con ngươi. Một cột điện cao 8 mét ở cách 10 mét chiếm một góc nhìn lớn; cột y hệt ở cách 100 mét chiếm góc nhỏ hơn khoảng mười lần. Kích thước ta "thấy" là góc nhìn, không phải kích thước thật.
Hình dung đặt một tấm kính trước mặt, nhìn qua nó bằng một mắt và không di chuyển đầu. Nếu dùng bút vẽ lên kính đúng chỗ mỗi vật hiện ra, ta có một bức tranh phối cảnh hoàn hảo. Đây chính là ý tưởng "cửa sổ" mà Leon Battista Alberti viết năm 1435, và là nguyên lý của máy ảnh: ống kính thay con ngươi, cảm biến thay tấm kính.
Đường chân trời: độ cao của mắt bạn
Trong phối cảnh, "đường chân trời" không nhất thiết là chỗ trời gặp đất. Nó là đường nằm ngang ở đúng độ cao của mắt người xem. Đứng trên bờ biển phẳng, nó trùng với đường biển gặp trời. Ở trong phòng, nó là một đường tưởng tượng chạy ngang tường ở độ cao mắt bạn.
- Vật nằm trên đường chân trời: ta thấy mặt dưới của nó (trần nhà, mái hiên).
- Vật nằm dưới đường chân trời: ta thấy mặt trên (mặt bàn, sàn nhà).
- Vật cắt ngang đường chân trời: ta không thấy mặt trên lẫn mặt dưới của phần ở ngang mắt.
Ngồi xuống, đường chân trời hạ xuống theo. Trèo lên ghế, nó nâng lên. Mẹo kiểm: trong một bức ảnh chụp đám đông đứng trên mặt phẳng, đầu của những người cao bằng người chụp đều nằm gần đường chân trời, dù họ đứng xa hay gần.
Điểm tụ: nơi các đường song song gặp nhau
Đứng giữa đường ray tàu hoả nhìn về phía xa, hai thanh ray song song như chụm lại thành một điểm. Đó là điểm tụ. Quy luật:
- Mỗi hướng trong không gian có một điểm tụ riêng. Mọi đường song song với hướng đó đều đi về cùng một điểm tụ.
- Các đường nằm ngang (song song mặt đất) có điểm tụ nằm trên đường chân trời.
- Đường song song với mặt tranh (ngang hoặc dọc thẳng trước mặt) không có điểm tụ: chúng vẫn song song trên giấy.
- Đường dốc lên khi đi ra xa (như con dốc trước mặt) có điểm tụ ở phía trên đường chân trời; đường dốc xuống có điểm tụ ở phía dưới.
| Trong thực tế | Trên tranh phối cảnh |
|---|---|
| Hai thanh ray song song | Chụm về một điểm tụ trên đường chân trời |
| Hai cột điện cao bằng nhau | Cột xa trông thấp hơn, chân và đỉnh cùng hướng về điểm tụ |
| Các viên gạch lát sàn vuông | Thành hình thang, nhỏ dần về phía xa |
| Hình tròn nằm ngang (miệng giếng) | Thành elip, càng gần đường chân trời càng dẹt |
| Khoảng cách đều giữa các cột | Ngắn dần về phía xa |
Phối cảnh trong lịch sử hội hoạ
Người Hy Lạp và La Mã cổ đại đã biết làm vật xa nhỏ đi; các bức bích hoạ ở Pompeii có chiều sâu khá thuyết phục. Nhưng họ chưa có một hệ thống thống nhất với điểm tụ chung. Hệ thống phối cảnh tuyến tính chính xác ra đời ở Florence đầu thế kỷ 15:
- Khoảng 1415 – 1425: Filippo Brunelleschi làm thí nghiệm tấm gương, chứng minh phối cảnh có thể dựng bằng hình học.
- Khoảng 1425 – 1427: Masaccio vẽ bức Chúa Ba Ngôi ở nhà thờ Santa Maria Novella, một trong những bức tranh còn lại sớm nhất dùng phối cảnh một điểm tụ nhất quán.
- 1435: Leon Battista Alberti viết De pictura, cuốn sách đầu tiên trình bày cách dựng phối cảnh cho hoạ sĩ.
- Khoảng 1470 – 1480: Piero della Francesca viết De prospectiva pingendi, đưa phối cảnh thành môn hình học chặt chẽ.
- 1525: Albrecht Dürer in sách có các hình khắc mô tả "máy vẽ phối cảnh": khung lưới, sợi dây căng, điểm ngắm cố định.
Ở nhiều truyền thống khác, như hội hoạ Trung Hoa, Nhật Bản, Ba Tư, hay tranh dân gian Việt Nam, hoạ sĩ chọn những cách thể hiện không gian khác, không theo điểm tụ. Đó là lựa chọn thẩm mỹ, không phải "chưa biết vẽ".
Phối cảnh đánh lừa mắt thế nào
Não dùng phối cảnh làm manh mối chiều sâu mạnh đến mức có thể bị lừa. Ảo giác hành lang (hai hình người bằng nhau vẽ trong hành lang phối cảnh, hình ở "xa" trông to hơn) cho thấy não tự "phóng to" vật mà nó nghĩ là ở xa. Nhiếp ảnh gia khai thác điều này để chụp ảnh "cầm tháp" hay "đứng trên lòng bàn tay".
Góc nhìn hôm nay: tự tìm điểm tụ trong ảnh
- Chụp một tấm ảnh hành lang, con phố hay đường ray, cầm máy ngang tầm mắt.
- In ra hoặc mở trên máy tính, dùng thước kẻ kéo dài mép tường, mép vỉa hè, hàng cửa sổ.
- Các đường sẽ cắt nhau tại một điểm: điểm tụ. Kẻ đường nằm ngang qua điểm đó: đường chân trời. Kiểm xem nó có ngang tầm mắt của người đứng trong ảnh không.
- Thử chụp lại khi ngồi xổm và khi đứng trên ghế. Đường chân trời trong ảnh thay đổi thế nào?
- Dán băng dính trong suốt lên cửa kính, nhắm một mắt, dùng bút dạ vẽ lại các cạnh nhà đối diện. Bạn vừa lặp lại thí nghiệm "cửa sổ" của Alberti.
Câu hỏi thường gặp
Phối cảnh trong hội hoạ là gì?
Là cách vẽ không gian ba chiều lên mặt phẳng cho giống mắt nhìn thật: vật xa nhỏ đi và các đường song song chạy ra xa hội tụ về điểm tụ. Hệ thống phối cảnh tuyến tính ra đời ở Florence đầu thế kỷ 15.
Đường chân trời trong phối cảnh là gì?
Là đường nằm ngang ở đúng độ cao mắt người xem, không nhất thiết là chỗ trời gặp đất. Vật trên đường này ta thấy mặt dưới, vật dưới đường này ta thấy mặt trên.
Điểm tụ là gì?
Là điểm trên tranh mà các đường song song trong thực tế chạy ra xa hội tụ vào. Mỗi hướng có một điểm tụ riêng, và điểm tụ của các đường nằm ngang luôn nằm trên đường chân trời.
Ai phát minh ra phối cảnh?
Filippo Brunelleschi thường được coi là người chứng minh cách dựng phối cảnh tuyến tính qua thí nghiệm tấm gương ở Florence khoảng 1415 đến 1425. Leon Battista Alberti viết thành sách năm 1435.
Vì sao đường ray tàu trông như chụm lại ở xa?
Vì kích thước ta thấy phụ thuộc góc nhìn. Khoảng cách giữa hai ray không đổi nhưng ở càng xa thì chiếm góc nhìn càng nhỏ, đến rất xa thì gần như bằng không, nên hai ray như gặp nhau ở điểm tụ.