Phối cảnh khí quyển (còn gọi là phối cảnh không khí) là cách tạo chiều sâu bằng màu và độ rõ: vật càng xa càng nhạt, càng ít tương phản, càng ít chi tiết và ngả về màu xanh lam hoặc màu của bầu trời. Ta thấy điều đó mỗi khi nhìn những dãy núi chồng lên nhau, dãy gần xanh đậm, dãy xa xám xanh mờ dần. Leonardo da Vinci là người viết kỹ nhất về hiện tượng này thời Phục Hưng, nhưng các hoạ sĩ thuỷ mặc Trung Hoa đã dùng nó từ nhiều thế kỷ trước.
Phối cảnh tuyến tính cần những cạnh thẳng để chạy về điểm tụ. Còn phong cảnh thiên nhiên, mây, núi, rừng hầu như không có cạnh thẳng. Lúc đó, không khí chính là công cụ dựng chiều sâu. Bài này giải thích hiện tượng, cách hoạ sĩ dùng nó, và cách bạn tự quan sát.
Bốn dấu hiệu của khoảng cách trong không khí
| Dấu hiệu | Vật gần | Vật xa |
|---|---|---|
| Độ tương phản | Tối rất tối, sáng rất sáng | Sáng tối gần nhau, như phủ một lớp sương |
| Màu sắc | Đậm, rực, đúng màu thật | Nhạt, xám đi, ngả về màu trời (thường là xanh lam) |
| Chi tiết | Thấy từng chiếc lá, vết nứt | Chỉ còn khối và đường viền |
| Đường viền | Sắc nét | Mềm, nhoè |
Bốn dấu hiệu này đi cùng nhau. Một hoạ sĩ chỉ cần làm nhạt và xanh dần các lớp cảnh là người xem cảm thấy ngay khoảng cách, dù không có đường phối cảnh nào.
Vì sao không khí làm vật xa nhạt và xanh
Giữa mắt ta và ngọn núi xa là hàng chục cây số không khí, chứa phân tử khí, hơi nước, bụi. Hai điều xảy ra:
- Ánh sáng từ núi bị lớp không khí làm yếu đi trên đường tới mắt. Màu thật của núi nhạt dần.
- Chính lớp không khí đó cũng toả sáng, vì nó tán xạ ánh mặt trời về mọi phía, kể cả về phía mắt ta. Ánh sáng tán xạ từ không khí trong thường thiên về màu xanh lam, cũng là lý do bầu trời màu xanh.
Kết quả: càng xa, phần ánh sáng "thật" của vật càng ít, phần ánh sáng "của không khí" càng nhiều. Vật xa dần dần mang màu của bầu trời. Khi trời nhiều sương mù hay khói bụi, các hạt lớn tán xạ mọi màu gần như nhau, nên cảnh xa ngả trắng xám thay vì xanh. Lúc hoàng hôn, cảnh xa có thể ngả vàng cam.
Ở vùng núi cao, không khí loãng và trong, núi cách hàng chục cây số vẫn rõ nét. Người leo núi hay đánh giá sai: tưởng đỉnh núi gần, đi mãi không tới. Não ta dùng độ mờ làm thước đo khoảng cách, nên không khí quá trong làm thước đo sai lệch.
Leonardo và "phối cảnh màu sắc"
Trong các ghi chép về hội hoạ, Leonardo da Vinci (1452 – 1519) bàn về ba loại phối cảnh: phối cảnh thu nhỏ (vật xa nhỏ đi), phối cảnh màu (màu thay đổi theo khoảng cách), và phối cảnh mất nét (vật xa kém rõ). Ông khuyên hoạ sĩ khi vẽ núi xa hãy cho chúng nhạt dần và xanh dần, và nhận xét rằng chân núi thường trông nhạt hơn đỉnh vì lớp không khí dày đặc hơn ở gần mặt đất.
Nền phong cảnh của bức Mona Lisa là ví dụ quen thuộc: những dãy núi, dòng sông phía sau lùi xa trong một màu xanh xám mềm mại. Leonardo cũng nổi tiếng với kỹ thuật sfumato, chuyển sắc mờ như khói không có đường viền rõ, góp phần tạo cảm giác không khí bao quanh nhân vật.
Thuỷ mặc phương Đông: không khí là khoảng trắng
Ở Trung Hoa, hội hoạ sơn thuỷ (núi – nước) dùng phối cảnh không khí từ rất sớm, theo cách riêng:
- Núi gần vẽ mực đậm, nét rõ, nhiều kỹ thuật vẽ vân đá; núi xa chỉ là vệt mực loãng.
- Giữa các lớp núi là khoảng giấy trắng tượng trưng cho mây, sương. Khoảng trắng tách các lớp cảnh và tạo chiều sâu mà không cần vẽ gì.
- Nhà lý luận và hoạ sĩ thời Bắc Tống Quách Hy (khoảng thế kỷ 11), trong tác phẩm lý luận được ghi lại với tên Lâm tuyền cao trí, có bàn về sự thay đổi của núi theo khoảng cách và theo mùa, cùng với cách nhìn "tam viễn" nổi tiếng.
Tranh thuỷ mặc Nhật Bản, Triều Tiên và các bức tranh lụa, tranh mực của các hoạ sĩ Việt Nam vẽ phong cảnh núi non cũng khai thác hiệu ứng này: lớp gần đậm, lớp xa nhạt, sương mù làm nhịp nghỉ.
Phối cảnh không khí trong nhiếp ảnh và điện ảnh
- Chụp phong cảnh núi: sáng sớm có sương, các dãy núi tách thành nhiều lớp nhạt dần rất đẹp. Những vùng núi phía Bắc Việt Nam vào mùa sương là nơi nhiều người săn ảnh kiểu này.
- Ống kính tele nén các lớp cảnh lại gần nhau, làm hiệu ứng lớp lớp càng rõ.
- Đồ hoạ máy tính và phim hoạt hình: người dựng cảnh thêm "sương ảo" (depth fog) theo khoảng cách để cảnh ba chiều có chiều sâu và đỡ tốn công vẽ chi tiết ở xa.
- Sân khấu: máy tạo khói nhẹ giúp ánh đèn thành tia và tách diễn viên với phông nền.
Bộ não dùng manh mối này thế nào
Phối cảnh không khí là một trong nhiều manh mối chiều sâu mà não dùng, cùng với kích thước tương đối, chồng lấp, vị trí cao thấp trong tầm nhìn, kết cấu dày dần, thị sai khi di chuyển và sự chênh lệch hình giữa hai mắt. Với vật ở rất xa (hàng trăm mét trở lên), sự chênh lệch giữa hai mắt gần như không còn tác dụng, nên não dựa nhiều hơn vào phối cảnh và không khí.
Thí nghiệm đơn giản: hai tấm ảnh giống hệt một ngọn đồi, một tấm tăng tương phản, một tấm giảm tương phản và thêm chút xanh. Đa số người xem đoán đồi trong tấm thứ hai ở xa hơn.
Góc nhìn hôm nay: tập vẽ bốn lớp núi
- Chuẩn bị màu nước hoặc mực, một màu xanh lam và một màu nâu đậm.
- Vẽ dãy núi xa nhất trước bằng màu xanh rất loãng, đường viền mềm.
- Đợi khô, vẽ dãy thứ hai đậm hơn một chút, pha thêm chút nâu.
- Dãy thứ ba đậm hơn, rõ nét hơn. Dãy gần nhất đậm nhất, có thể thêm cây cỏ chi tiết.
- Để một dải giấy trắng giữa các lớp như sương. So với khi vẽ cùng một độ đậm cho mọi lớp: chiều sâu khác hẳn.
Quan sát ngoài trời cũng là bài tập tốt: lần tới đi xe qua vùng đồi núi, hãy đếm xem thấy được mấy lớp núi, và để ý màu từng lớp thay đổi ra sao theo giờ trong ngày.
Câu hỏi thường gặp
Phối cảnh khí quyển là gì?
Là cách tạo chiều sâu trong tranh bằng cách cho vật xa nhạt màu hơn, ít tương phản hơn, ít chi tiết hơn và ngả về màu bầu trời. Hiện tượng này đến từ lớp không khí giữa mắt và vật.
Vì sao núi ở xa trông màu xanh?
Vì lớp không khí dày giữa ta và núi vừa làm yếu ánh sáng từ núi, vừa tự tán xạ ánh mặt trời về phía mắt ta, mà ánh sáng tán xạ từ không khí trong thường thiên về xanh lam. Càng xa, núi càng mang màu của trời.
Leonardo da Vinci nói gì về phối cảnh khí quyển?
Leonardo phân biệt phối cảnh thu nhỏ, phối cảnh màu và phối cảnh mất nét, khuyên hoạ sĩ vẽ núi xa nhạt dần và xanh dần. Nền phong cảnh của bức Mona Lisa là ví dụ quen thuộc.
Tranh thuỷ mặc tạo chiều sâu bằng cách nào?
Bằng cách vẽ núi gần mực đậm, nét rõ, núi xa mực loãng, và để khoảng giấy trắng giữa các lớp làm mây sương. Khoảng trắng tách các lớp cảnh và tạo chiều sâu mà không cần điểm tụ.
Vì sao ở vùng núi cao hay đoán sai khoảng cách?
Vì không khí ở đó loãng và trong, núi xa vẫn rõ nét. Não quen dùng độ mờ làm thước đo khoảng cách nên tưởng núi gần hơn thực tế.