Phối cảnh một, hai hay ba điểm tụ không phải ba "kiểu vẽ" khác nhau mà là ba cách đứng nhìn cùng một vật. Đứng nhìn thẳng vào mặt trước của một toà nhà, các cạnh lùi vào trong chạy về một điểm tụ. Đứng ở góc nhìn chéo, hai hệ cạnh nằm ngang chạy về hai điểm tụ hai bên đường chân trời. Ngửa cổ nhìn lên hay cúi nhìn xuống toà nhà cao, các cạnh thẳng đứng cũng chụm lại về điểm tụ thứ ba, ở trên trời hoặc dưới đất.
Hiểu ba trường hợp này giúp bạn vẽ phác đúng, đọc được bản vẽ phối cảnh kiến trúc, và cả chụp ảnh tốt hơn. Bài này giải thích từng loại, khi nào dùng, và những lỗi hay gặp.
Nguyên tắc chung
Mỗi hướng trong không gian có một điểm tụ riêng. Một hình hộp có ba hệ cạnh song song: dài, rộng, cao. Hệ cạnh nào song song với mặt tranh thì không có điểm tụ, vẫn vẽ song song. Hệ cạnh nào xiên so với mặt tranh thì có điểm tụ. Số điểm tụ chính là số hệ cạnh không song song với mặt tranh.
| Loại | Hệ cạnh song song với mặt tranh | Hệ cạnh có điểm tụ | Cảm giác |
|---|---|---|---|
| Một điểm tụ | Cạnh ngang và cạnh đứng | Cạnh lùi vào sâu | Trang nghiêm, cân đối, kéo mắt vào trung tâm |
| Hai điểm tụ | Chỉ cạnh đứng | Hai hệ cạnh nằm ngang | Tự nhiên, sinh động, thấy được hai mặt |
| Ba điểm tụ | Không có | Cả ba hệ | Kịch tính, chóng mặt, nhấn độ cao hoặc độ sâu |
Phối cảnh một điểm tụ
Đứng giữa một hành lang, giữa đường ray, trước mặt tiền một ngôi đền: mặt trước của vật song song với mặt tranh, nên hình vuông vẫn vuông, hình chữ nhật vẫn chữ nhật. Mọi cạnh lùi vào sâu chụm về một điểm duy nhất trên đường chân trời, thường đặt gần giữa tranh.
Ví dụ nổi tiếng
- Bức Bữa tối cuối cùng của Leonardo da Vinci (1495 – 1498) ở Milano: các đường trần và tường lùi đều hội tụ về đầu nhân vật trung tâm, kéo mắt người xem vào đó.
- Bức Trao chìa khoá cho thánh Phêrô của Perugino trong nhà nguyện Sistine (1481 – 1482) với quảng trường lát gạch rộng mênh mông.
- Nhiều cảnh phim đối xứng chụp thẳng hành lang, đường hầm.
Cách dựng nhanh
- Kẻ đường chân trời, chấm điểm tụ.
- Vẽ mặt trước của hộp như hình chữ nhật bình thường.
- Nối bốn góc mặt trước về điểm tụ.
- Chọn độ sâu, kẻ cạnh sau song song với cạnh trước.
Phối cảnh hai điểm tụ
Đứng ở góc phố nhìn một ngôi nhà, ta thấy hai mặt tường cùng lúc. Các cạnh ngang của mỗi mặt chạy về một điểm tụ riêng, hai điểm nằm ở hai phía đường chân trời. Các cạnh đứng vẫn thẳng đứng, song song.
Đây là kiểu phối cảnh hay dùng nhất cho kiến trúc và minh hoạ sản phẩm, vì vừa tự nhiên vừa cho thấy được hình khối.
Bẫy hay gặp: hai điểm tụ quá gần nhau
Người mới hay chấm hai điểm tụ ngay trong khổ giấy, cách nhau vài cm. Kết quả: góc hộp gần nhất nhọn hoắt, trông méo như nhìn qua ống kính mắt cá. Trong thực tế, với tầm nhìn bình thường, hai điểm tụ thường cách nhau xa, nhiều khi nằm ngoài mép giấy. Mẹo: dán thêm giấy hai bên, hoặc đặt điểm tụ trên mặt bàn và dùng sợi chỉ căng làm thước.
Quy tắc kiểm
Góc gần nhất của một hình hộp trên tranh phải lớn hơn 90 độ (tù). Nếu thấy nó nhọn hơn góc vuông, điểm tụ đặt quá gần.
Phối cảnh ba điểm tụ
Đứng dưới chân toà nhà chọc trời ngước lên: các cạnh thẳng đứng không còn song song mà chụm lại về một điểm trên cao. Đứng trên nóc nhà cao nhìn xuống phố: các cạnh đứng chụm về một điểm dưới đất. Đó là điểm tụ thứ ba.
- Điểm tụ trên cao: toà nhà như vươn lên, hùng vĩ.
- Điểm tụ dưới thấp: cảm giác chóng mặt, như nhìn từ máy bay hay đỉnh tháp.
Hoạ sĩ truyện tranh và minh hoạ phim dùng kiểu này cho cảnh kịch tính. Với nhiếp ảnh kiến trúc, hiệu ứng "toà nhà ngả ra sau" khi ngửa máy lên thường bị coi là lỗi, nên nhiếp ảnh gia dùng ống kính dịch trục (tilt-shift) hoặc chỉnh trên phần mềm để kéo cạnh đứng thẳng lại, đưa ảnh về hai điểm tụ.
Khi nào không cần điểm tụ
Nếu vật ở rất xa so với kích thước của nó, các điểm tụ lùi ra vô cùng xa và các cạnh gần như song song. Lúc đó phối cảnh tiến dần tới hình chiếu song song, giống hình chiếu trục đo. Ảnh chụp bằng ống kính tele từ xa cho cảm giác "phẳng" chính vì lý do này.
Cũng có những vật không có cạnh thẳng (cây cối, mây, người). Với chúng, phối cảnh thể hiện qua kích thước nhỏ dần, chồng lấp và độ nhạt màu theo khoảng cách hơn là qua điểm tụ.
Nhiều điểm tụ trong một tranh
Một con phố có nhà cửa xoay nhiều hướng sẽ có nhiều cặp điểm tụ, tất cả nằm trên cùng một đường chân trời (với các cạnh nằm ngang). Mái nhà dốc có điểm tụ riêng, nằm trên một đường thẳng đứng đi qua điểm tụ của mặt tường chứa nó. Đây là chỗ phối cảnh trở nên phức tạp, và người vẽ kiến trúc thường dựng mặt bằng trước rồi chiếu lên.
Góc nhìn hôm nay: luyện với điện thoại và giấy
- Chụp ba ảnh cùng một hộp giấy: một ảnh nhìn thẳng mặt trước (một điểm tụ), một ảnh nhìn chéo góc ngang tầm (hai điểm tụ), một ảnh đặt hộp trên bàn và chụp từ trên cao chếch xuống (ba điểm tụ). Kẻ đường lên ảnh để tìm điểm tụ.
- Vẽ một dãy phố một điểm tụ: kẻ đường chân trời, chấm điểm tụ, vẽ các mặt nhà hai bên lùi vào.
- Vẽ một ngã tư hai điểm tụ: đặt điểm tụ ngoài mép giấy, vẽ ngôi nhà ở góc phố.
- Vẽ một toà tháp ba điểm tụ: thêm điểm tụ trên cao ngoài giấy, vẽ toà tháp nhìn từ dưới lên.
Câu hỏi thường gặp
Phối cảnh một điểm tụ là gì?
Là khi mặt trước của vật song song với mặt tranh, nên chỉ các cạnh lùi vào sâu chụm về một điểm tụ trên đường chân trời. Kiểu này dùng cho cảnh nhìn thẳng hành lang, đường ray, mặt tiền.
Phối cảnh hai điểm tụ dùng khi nào?
Dùng khi nhìn vật từ góc chéo, thấy hai mặt cùng lúc, như đứng ở góc phố nhìn ngôi nhà. Hai hệ cạnh ngang chạy về hai điểm tụ ở hai bên đường chân trời, còn cạnh đứng vẫn song song.
Phối cảnh ba điểm tụ là gì?
Là khi cả cạnh thẳng đứng cũng chụm lại về một điểm tụ thứ ba ở trên cao hoặc dưới thấp, như khi ngước nhìn toà nhà chọc trời hay nhìn xuống từ đỉnh tháp. Kiểu này tạo cảm giác kịch tính.
Vì sao hình hộp vẽ hai điểm tụ trông bị méo?
Thường do đặt hai điểm tụ quá gần nhau, làm góc gần nhất của hộp nhọn hơn 90 độ. Nên đặt điểm tụ xa hơn, kể cả ngoài mép giấy, để góc gần nhất là góc tù.
Vì sao ảnh chụp toà nhà cao bị ngả ra sau?
Vì khi ngửa máy lên, các cạnh thẳng đứng không còn song song với cảm biến nên chụm về điểm tụ thứ ba trên cao. Nhiếp ảnh gia dùng ống kính dịch trục hoặc phần mềm để kéo các cạnh đứng thẳng lại.