Anamorphosis (hình biến dạng) là kỹ thuật vẽ một hình bị kéo méo đến mức nhìn thẳng không nhận ra, nhưng khi nhìn từ một góc rất xiên hoặc qua một tấm gương cong, hình hiện ra đúng tỉ lệ. Ví dụ nổi tiếng nhất là chiếc đầu lâu méo nằm chéo dưới chân hai nhân vật trong bức Các vị đại sứ (1533) của Hans Holbein con, treo ở Phòng trưng bày Quốc gia London: đứng sát mép phải bức tranh nhìn xiên vào, chiếc đầu lâu bỗng hiện lên rõ ràng.
Anamorphosis là phối cảnh được đẩy tới tận cùng: nếu phối cảnh là "vẽ đúng cho một điểm nhìn", thì anamorphosis chọn một điểm nhìn lạ thường và vẽ đúng cho riêng điểm đó. Kỹ thuật này sống lại ngày nay trong tranh vẽ vỉa hè, vạch kẻ đường và nghệ thuật sắp đặt.
Bức tranh Các vị đại sứ
Năm 1533, Hans Holbein con, hoạ sĩ người Đức làm việc ở London, vẽ bức chân dung đôi khổ lớn (khoảng 2 × 2 mét) hai người Pháp: Jean de Dinteville, đại sứ của vua Pháp tại triều đình Anh, và Georges de Selve, giám mục Lavaur. Giữa hai người là một chiếc kệ hai tầng bày đầy đồ vật: quả cầu thiên văn, đồng hồ mặt trời, dụng cụ đo đạc, quả địa cầu, cây đàn luýt có một dây bị đứt, sách thánh ca.
Ở phía dưới, chéo từ trái lên phải, là một vệt hình thoi xám bạc kỳ lạ. Nhìn thẳng, nó trông như một vật thể lơ lửng không rõ là gì. Nhưng nếu đứng ở bên phải, gần sát mặt tranh, nhìn xuôi theo hướng vệt đó, nó co lại thành một chiếc đầu lâu người hoàn chỉnh.
Ý nghĩa còn bàn cãi
Đầu lâu là biểu tượng quen thuộc của memento mori ("hãy nhớ rằng ngươi sẽ chết") trong nghệ thuật châu Âu. Các nhà nghiên cứu đưa ra nhiều cách hiểu: lời nhắc rằng quyền lực và tri thức (những đồ vật trên kệ) đều phù du; một màn đánh đố thị giác để khoe tài hoạ sĩ; hay một thiết kế để người đi lên cầu thang bên cạnh nơi treo tranh ban đầu bất ngờ thấy đầu lâu. Giả thuyết cuối thú vị nhưng không có bằng chứng chắc chắn về vị trí treo ban đầu.
Anamorphosis hoạt động thế nào
Có hai kiểu chính:
| Kiểu | Cách nhìn | Nguyên lý |
|---|---|---|
| Phối cảnh xiên | Nhìn từ một góc rất xiên, sát mặt tranh | Hình bị kéo dài theo một hướng; nhìn xiên thì hướng đó co lại mạnh, hình về đúng tỉ lệ |
| Gương cong | Đặt một ống gương hình trụ hoặc nón lên tranh, nhìn hình phản chiếu | Hình vẽ quanh gương như một vành cong; gương "cuộn" nó lại thành hình đúng |
Dựng hình kiểu phối cảnh xiên bằng lưới
- Vẽ hình gốc (ví dụ một khuôn mặt) trên lưới ô vuông.
- Vẽ một lưới "méo" trên giấy khác: các đường dọc chụm về một điểm, các đường ngang giãn dần, đúng như hình chiếu phối cảnh của lưới vuông khi nhìn từ góc rất xiên.
- Chép từng ô của hình gốc sang ô tương ứng trên lưới méo.
- Nhìn tờ giấy từ đúng góc xiên đã chọn (thường nhìn sát mép giấy, một mắt), hình sẽ hiện ra bình thường.
Về bản chất, đây là phối cảnh làm ngược: thay vì chiếu cảnh lên mặt tranh, ta chiếu mặt tranh (đặt nằm xiên) lên một "màn hình tưởng tượng" vuông góc với mắt.
Lịch sử ngắn của hình biến dạng
- Khoảng 1485: trong sổ tay của Leonardo da Vinci (Codex Atlanticus) có hình vẽ một con mắt và khuôn mặt trẻ con bị kéo dài, thường được coi là ví dụ anamorphosis sớm nhất còn lại.
- 1533: Các vị đại sứ của Holbein.
- Thế kỷ 17: các tu sĩ dòng Minim ở Pháp như Jean-François Niceron và Emmanuel Maignan vẽ những bức bích hoạ biến dạng lớn trên hành lang tu viện; Niceron viết sách La perspective curieuse (1638) hướng dẫn cách dựng. Tranh gương trụ trở thành món đồ chơi thị giác được ưa chuộng.
- 1685 – 1694: Andrea Pozzo vẽ trần nhà thờ Sant'Ignazio ở Rome. Đứng ở một điểm đánh dấu trên sàn, người xem thấy trần nhà mở ra bầu trời với kiến trúc vươn cao, và một mái vòm "giả" vẽ trên tấm phẳng. Bước ra khỏi điểm đó, kiến trúc trông méo đổ.
Anamorphosis ngày nay
- Tranh vẽ vỉa hè 3D: các hoạ sĩ phấn đường phố vẽ hố sâu, thác nước, cầu thang trên mặt đường. Từ một điểm đứng đánh dấu, hình như nổi lên khỏi mặt đất.
- Vạch kẻ đường: chữ và mũi tên trên mặt đường được vẽ dài ra theo hướng xe chạy, để người lái nhìn xiên từ xa đọc được bình thường. Đây là anamorphosis thực dụng mà ta gặp mỗi ngày.
- Logo trên sân thể thao: logo vẽ trên cỏ sân bóng hay trên mặt sàn được kéo méo để trông đúng qua góc máy quay truyền hình.
- Nghệ thuật sắp đặt: nghệ sĩ Thuỵ Sĩ Felice Varini sơn những mảng màu rải trên tường, cột, cầu thang của cả một toà nhà; đứng đúng một điểm, chúng ghép thành vòng tròn, hình vuông hoàn chỉnh.
Vì sao não dễ bị lừa
Khi nhìn từ đúng điểm, ảnh trên võng mạc của hình biến dạng giống hệt ảnh của một vật thật. Não không có cách nào phân biệt, vì nó chỉ nhận được ảnh phẳng hai chiều từ mỗi mắt. Ảo giác chỉ vỡ khi ta dùng hai mắt (chênh lệch giữa hai mắt cho thấy hình phẳng) hoặc di chuyển đầu (thị sai). Đó là lý do tranh vỉa hè 3D đẹp nhất khi nhìn qua ống kính máy ảnh, vốn chỉ có một "mắt" và đứng yên.
Góc nhìn hôm nay: tự vẽ hình biến dạng
- Bài dễ: viết tên mình thật dài và hẹp trên một dải giấy (mỗi chữ cao gấp 5 – 6 lần bề ngang). Đặt dải giấy trên bàn, cúi sát mép nhìn xuôi theo chiều dài. Chữ hiện ra bình thường. Đây là nguyên lý vạch kẻ đường.
- Bài vừa: in một hình đơn giản lên lưới ô vuông, chép sang lưới méo như hướng dẫn ở trên. Thử nhìn từ góc xiên.
- Bài khó: cuộn một tấm giấy bạc hoặc tấm nhựa tráng gương quanh một lon nước thành gương trụ. Vẽ một hình theo lưới cong quanh chân lon (có mẫu lưới trên mạng), rồi nhìn hình trong gương.
Nếu có dịp tới London, bức Các vị đại sứ treo ở Phòng trưng bày Quốc gia (National Gallery), miễn phí vào cửa. Hãy đứng ở bên phải bức tranh, áp sát tường, để tự thấy chiếc đầu lâu hiện ra.
Câu hỏi thường gặp
Anamorphosis là gì?
Là kỹ thuật vẽ hình bị kéo méo đến mức nhìn thẳng không nhận ra, nhưng khi nhìn từ một góc rất xiên hoặc qua gương cong thì hình hiện ra đúng tỉ lệ. Đây là phối cảnh được dựng cho một điểm nhìn khác thường.
Chiếc đầu lâu trong tranh Các vị đại sứ là gì?
Là hình đầu lâu vẽ theo kỹ thuật anamorphosis trong bức tranh năm 1533 của Hans Holbein con. Nhìn thẳng nó là một vệt méo; đứng bên phải sát mặt tranh nhìn xiên thì nó hiện thành đầu lâu hoàn chỉnh.
Vì sao chữ trên mặt đường được viết dài ra?
Vì người lái xe nhìn mặt đường từ góc rất xiên, chiều dọc bị co lại mạnh. Kéo dài chữ theo hướng xe chạy giúp chữ trông bình thường khi nhìn từ xa trên xe, đó là anamorphosis thực dụng.
Tranh vỉa hè 3D hoạt động thế nào?
Hoạ sĩ vẽ hình bị kéo méo trên mặt đường sao cho từ một điểm đứng đánh dấu, hình chiếu trên mắt giống vật nổi thật. Ảo giác rõ nhất khi nhìn bằng một mắt hoặc qua máy ảnh đứng yên.
Ví dụ anamorphosis sớm nhất là gì?
Các hình vẽ con mắt và khuôn mặt bị kéo dài trong sổ tay Codex Atlanticus của Leonardo da Vinci, khoảng năm 1485, thường được coi là ví dụ anamorphosis sớm nhất còn lại.