Ảo giác mặt nạ rỗng là hiện tượng khi nhìn vào mặt trong (mặt lõm) của một chiếc mặt nạ, ta vẫn thấy một khuôn mặt nhô ra bình thường. Nếu mặt nạ xoay chậm, mặt lõm còn trông như đang quay ngược chiều. Hiện tượng mạnh tới mức biết rõ sự thật mà vẫn không "thấy" được mặt lõm. Nhà tâm lý học Richard Gregory dùng nó làm bằng chứng nổi tiếng nhất cho việc não dùng kiến thức có sẵn để "đoán" hình dạng, thắng cả thông tin chiều sâu từ hai mắt.
Bài này giải thích ảo giác hoạt động thế nào, vì sao khuôn mặt đặc biệt dễ bị đảo, và vài nghiên cứu thú vị về những người ít bị ảo giác này đánh lừa.
Thử nghiệm đơn giản nhất
Lấy một chiếc mặt nạ nhựa trẻ em (loại đúc nổi, mặt trong rỗng), lật ngược để mặt lõm quay ra. Đặt cách mắt khoảng một, hai mét, chiếu đèn từ phía dưới. Nhìn bằng một mắt: gần như ai cũng thấy một khuôn mặt nổi. Nhìn bằng hai mắt: nhiều người vẫn thấy mặt nổi, chỉ khi bước lại rất gần mới thấy nó lõm.
Ảo giác trở nên kỳ lạ nhất khi mặt nạ xoay. Khi ta đi ngang qua, hoặc khi mặt nạ được gắn trên bàn xoay, khuôn mặt lõm như quay đầu "dõi theo" người xem. Lý do: não ép mặt lõm thành mặt lồi, và để mọi thứ khớp với chuyển động thật, nó phải hiểu rằng khuôn mặt đang quay theo chiều ngược lại.
Vì sao não đảo lõm thành lồi
| Thông tin dưới lên (từ mắt) | Thông tin trên xuống (kiến thức) |
|---|---|
| Hai mắt thấy hai hình hơi khác nhau, chỉ ra mặt lõm | Khuôn mặt luôn lồi; cả đời ta chưa từng thấy mặt người lõm |
| Sáng tối trên mặt lõm, nếu đèn ở trên, giống mặt lồi chiếu từ dưới | Ánh sáng thường đến từ trên |
| Chuyển động cho thấy các phần mặt di chuyển ngược với mặt lồi | Mũi luôn nhô ra trước |
Richard Gregory (1923 – 2010), nhà tâm lý học Anh, coi nhận thức là "giả thuyết" não đưa ra về thế giới. Với hầu hết vật thể, thông tin từ mắt đủ mạnh để giả thuyết khớp thực tế. Với khuôn mặt, kiến thức "mặt luôn lồi" mạnh đến mức thắng cả thông tin chiều sâu từ hai mắt. Ảo giác yếu hơn rõ rệt với những vật không quen như một chiếc bát lõm hay một hình dạng trừu tượng.
Lật ngược mặt nạ thì sao
Nếu xoay mặt nạ lõm lộn ngược (cằm lên trên), nhiều nghiên cứu ghi nhận ảo giác yếu đi: người xem dễ thấy mặt lõm hơn. Khuôn mặt lộn ngược ít "quen" với não, nên kiến thức về khuôn mặt bớt áp đảo thông tin từ mắt. Đây là một trong nhiều bằng chứng rằng não có cơ chế xử lý khuôn mặt đặc biệt, thường gắn với một vùng ở thuỳ thái dương gọi là vùng nhận diện mặt.
Những ai ít bị đánh lừa
Một số nghiên cứu, trong đó có nhóm của Danai Dima và Hinderk Emrich ở Đức công bố năm 2009, ghi nhận người mắc tâm thần phân liệt ít bị ảo giác mặt nạ rỗng đánh lừa hơn người khoẻ mạnh. Các nhà nghiên cứu cho rằng ở họ, sự cân bằng giữa thông tin từ giác quan và "dự đoán" của não bị thay đổi. Cũng có báo cáo tương tự ở người đang chịu tác động của một số chất kích thích, và ở một số người tự kỷ.
Những kết quả này thú vị về mặt khoa học nhưng cần đọc thận trọng: chúng là khác biệt trung bình giữa các nhóm trong nghiên cứu, không phải bài thử chẩn đoán. Không ai nên tự kết luận gì về sức khoẻ tâm thần của mình hay người khác từ việc có thấy ảo giác hay không. Mọi lo ngại về sức khoẻ tâm thần cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá.
Ảo giác trong bảo tàng và nghệ thuật
- Mặt nạ Einstein: nhiều bảo tàng khoa học, như Exploratorium ở San Francisco, trưng bày khuôn mặt Einstein đúc lõm. Khi khách đi ngang qua, "Einstein" quay đầu nhìn theo.
- Rồng giấy: một hình rồng gấp giấy nổi tiếng trên mạng có phần đầu lõm vào. Nhìn bằng một mắt, đầu rồng như lồi ra và "dõi theo" người xem khi ta di chuyển. Đây là mặt nạ rỗng phiên bản giấy, có thể tự in và gấp.
- Tượng "đảo chiều sâu": nghệ sĩ người Anh Patrick Hughes làm những bức tranh "reverspective": các khối hình kim tự tháp nhô ra về phía người xem, được vẽ cảnh phối cảnh như thể chúng lõm vào. Khi người xem đi qua, bức tranh như chuyển động mạnh.
Bài học về tư duy không gian
Ảo giác mặt nạ rỗng cho thấy "nhìn thấy hình khối" không đơn thuần là đo đạc. Não kết hợp những gì mắt nhận được với những gì nó tin là có thể xảy ra. Điều này có lợi trong đời sống: ta nhận ra vật nhanh trong điều kiện mờ tối, nhìn một mắt hay ảnh chụp. Nhưng nó cũng là lý do ta có thể bị đánh lừa, đọc nhầm bản vẽ, đoán sai hình dạng khi thông tin mơ hồ.
Với người học vẽ, đây là bài học quan trọng: muốn vẽ đúng, phải nhìn những gì thật sự ở đó, không phải những gì ta nghĩ là phải có. Các bài tập vẽ hình lộn ngược trong sách dạy vẽ dựa trên đúng ý này.
Góc nhìn hôm nay: tự làm mặt nạ rỗng
- Cách nhanh: mua một chiếc mặt nạ nhựa đúc nổi rẻ tiền. Sơn mặt trong màu da hoặc màu trắng đều, vẽ thêm mắt mũi miệng nếu muốn.
- Đặt mặt nạ lõm quay ra, cố định trên giá, chiếu đèn từ phía dưới (để bóng giống mặt lồi chiếu từ trên).
- Đứng xa khoảng hai mét, nhắm một mắt. Đi chậm sang trái, sang phải: khuôn mặt sẽ như quay theo bạn.
- Mở cả hai mắt, tiến lại gần dần. Ghi lại khoảng cách mà bạn bắt đầu thấy được mặt lõm. Thử với vài người trong nhà để so.
- Cách bằng giấy: tìm mẫu "rồng giấy dõi theo" (dragon illusion) để in, cắt, gấp. Mất khoảng mười lăm phút.
Câu hỏi thường gặp
Ảo giác mặt nạ rỗng là gì?
Là hiện tượng nhìn vào mặt trong lõm của một chiếc mặt nạ mà vẫn thấy khuôn mặt nhô ra bình thường. Khi mặt nạ xoay hoặc người xem di chuyển, khuôn mặt lõm còn như quay theo hướng ngược lại.
Vì sao ta thấy mặt nạ lõm thành lồi?
Vì kiến thức của não rằng khuôn mặt luôn lồi mạnh hơn thông tin chiều sâu từ mắt. Não đưa ra giả thuyết quen thuộc nhất là mặt lồi, kể cả khi hai mắt cho thấy điều ngược lại.
Vì sao mặt nạ rỗng như quay đầu nhìn theo người xem?
Vì não ép mặt lõm thành mặt lồi, nên khi người xem di chuyển, chuyển động của các phần mặt chỉ khớp nếu khuôn mặt đang quay theo chiều ngược lại. Kết quả là mặt nạ như dõi theo người xem.
Có người nào không bị ảo giác mặt nạ rỗng không?
Một số nghiên cứu ghi nhận người mắc tâm thần phân liệt và một số nhóm khác ít bị đánh lừa hơn trung bình. Đây là khác biệt nhóm trong nghiên cứu, không phải bài thử chẩn đoán, và không nên dùng để tự kết luận về sức khoẻ.
Richard Gregory nói gì về ảo giác này?
Nhà tâm lý học Richard Gregory coi nhận thức là giả thuyết não đưa ra về thế giới. Ông dùng mặt nạ rỗng làm ví dụ cho việc kiến thức có sẵn có thể thắng cả thông tin chiều sâu từ hai mắt.