Chỉ đường dễ hiểu là chia đường đi thành vài chặng, mỗi chặng kết thúc ở một mốc dễ nhận ra, nói rõ hướng rẽ theo cơ thể người đi ("rẽ trái"), kèm khoảng cách ước lượng và một "dấu hiệu đi quá" để người nghe biết mình đã lỡ. Cái khó không nằm ở trí nhớ mà ở chỗ người chỉ phải tạm "đứng vào vị trí" của người nghe, một kỹ năng đổi góc nhìn mà nhiều người thấy khó hơn họ nghĩ.
Bài này giải thích vì sao lời chỉ đường hay thất bại, cách nói chỉ đường theo kiểu được nghiên cứu cho là hiệu quả, và sự khác biệt giữa các nền văn hoá trong cách nói về phương hướng.
Vì sao lời chỉ đường hay khó hiểu
- Người chỉ biết quá nhiều. Với người quen khu vực, "cứ đi thẳng rồi rẽ ở chỗ cái cây to" là rõ ràng. Với người lạ, có hàng chục cái cây to. Hiện tượng này gọi là "lời nguyền của kiến thức": khó hình dung mình không biết điều mình đã biết.
- Nhầm góc nhìn. Đứng đối diện người hỏi, ta nói "rẽ phải" theo hướng của mình, người nghe hiểu theo hướng của họ. Kết quả: đi ngược.
- Quá nhiều chặng một lúc. Trí nhớ ngắn hạn chỉ giữ được vài mục. Mười chỗ rẽ liền một hơi là quá sức.
- Mốc không cố định hoặc không nhìn thấy được. "Chỗ ngày xưa là rạp chiếu phim", "quán bà Ba" chỉ có nghĩa với người địa phương.
- Thiếu khoảng cách. "Đi thẳng một đoạn" có thể là 100 mét hay 3 cây số.
Lời chỉ đường tốt gồm những gì
Các nghiên cứu về ngôn ngữ chỉ đường, như của Barbara Tversky và Paul Lee ở Đại học Stanford cuối thập niên 1990, cho thấy lời chỉ đường và bản đồ phác tay hiệu quả có cùng một "bộ khung": điểm xuất phát, chuỗi các đoạn thẳng nối với nhau ở các điểm quyết định, mỗi điểm quyết định có một mốc và một hành động.
| Thành phần | Ví dụ tốt | Ví dụ kém |
|---|---|---|
| Hướng đi đầu tiên | "Từ cổng chợ, quay lưng vào chợ, đi về phía tay phải" | "Đi lối kia" |
| Mốc ở điểm quyết định | "Tới ngã tư có cây xăng ở góc" | "Tới chỗ đông người" |
| Hành động | "Rẽ trái" | "Vòng qua" |
| Khoảng cách | "Khoảng 300 mét, chừng ba, bốn phút đi bộ" | "Một đoạn" |
| Dấu hiệu đi quá | "Nếu thấy cầu là đã quá, quay lại" | (không có) |
| Dấu hiệu đến nơi | "Nhà thứ ba bên tay trái, cổng xanh" | "Ở đấy" |
Mốc tốt và mốc kém
Mốc tốt có bốn đặc điểm: cố định (không phải xe đỗ, xe hàng rong), nổi bật (nhìn thấy từ xa, khác hẳn xung quanh), độc nhất (không có cái giống nó ngay gần) và nằm đúng chỗ quyết định (ở góc rẽ, không phải ở giữa đoạn đường).
- Mốc tốt: cây xăng, chùa, nhà thờ, trường học, cầu, ngã ba có tượng đài, bệnh viện, siêu thị lớn, trạm xe buýt có tên.
- Mốc kém: "cây to", "quán cà phê" (quá nhiều), "chỗ có ổ gà", biển quảng cáo dễ thay.
Hai kiểu nói: theo cơ thể và theo phương trời
Người Việt khi chỉ đường thường nói theo cơ thể người đi: trái, phải, thẳng, quay lại. Đây là hệ quy chiếu tự thân (lấy người làm tâm). Ở một số vùng, nhất là nông thôn, ven biển, người ta cũng hay nói theo phương trời: "đi về phía đông", "nhà ở phía bắc chợ".
Có những ngôn ngữ dùng gần như hoàn toàn hệ phương trời. Nhà ngôn ngữ học Stephen Levinson và John Haviland nghiên cứu người nói tiếng Guugu Yimithirr ở miền bắc nước Úc: họ không dùng "trái, phải" mà nói kiểu "con kiến ở chân phía tây của anh". Để nói được như vậy, người nói phải luôn biết phương hướng, kể cả trong phòng kín. Các thí nghiệm cho thấy họ định hướng chính xác đáng kinh ngạc. Đây là một ví dụ thú vị về việc ngôn ngữ và thói quen có thể rèn tư duy không gian.
Khi nào dùng kiểu nào
- Trái, phải: tốt cho chặng ngắn, đường nhiều ngã rẽ, người nghe không biết phương hướng.
- Phương trời: tốt cho vùng rộng, ít mốc, hoặc khi người nghe hay đổi hướng nhìn.
- Kết hợp: "Đi về phía biển (phía đông), tới ngã ba thứ hai thì rẽ phải".
Mẹo chỉ đường bằng lời
- Đứng cùng hướng với người hỏi trước khi nói "trái, phải". Nếu đang đối diện, hãy xoay người cùng chiều với họ, hoặc chỉ tay.
- Chia thành ba chặng trở xuống. Đường dài thì chỉ tới một mốc lớn rồi bảo hỏi tiếp.
- Nhắc lại tóm tắt: "Tóm lại: thẳng tới cây xăng, rẽ trái, qua cầu, nhà thứ ba bên trái."
- Hỏi lại: nhờ người nghe nhắc lại. Chỗ họ nói sai là chỗ bạn nói chưa rõ.
- Vẽ ra nếu được: vài nét trên tờ giấy hay mặt sau hoá đơn thường hiệu quả hơn mười câu.
Chỉ đường qua tin nhắn và cho người đặc biệt
- Qua tin nhắn: gửi vị trí trên bản đồ kèm một ảnh chụp cổng hoặc mốc cuối cùng. Ảnh mốc giúp người đến nhận ra nơi cần tìm nhanh hơn mọi lời tả.
- Cho người lớn tuổi: dùng mốc lâu đời họ biết, nói chậm, ít chặng, viết ra giấy.
- Cho trẻ em: dùng mốc trẻ dễ nhớ (cửa hàng đồ chơi, sân bóng), tập cùng trẻ đi thử vài lần trước khi để trẻ tự đi.
- Cho người khiếm thị: nói theo hướng cơ thể họ, khoảng cách tính bằng bước hoặc mét, kèm các mốc chạm và nghe được: bậc thềm, tay vịn, tiếng đài phun nước.
Góc nhìn hôm nay: luyện chỉ đường
- Viết lời chỉ đường từ cổng trường hay nơi làm việc về nhà mình, theo bảng sáu thành phần ở trên.
- Đưa cho một người chưa từng đến, nhờ họ đi thử (hoặc "đi" trên bản đồ vệ tinh). Ghi lại chỗ họ lúng túng.
- Sửa và viết lại. Thường bản thứ hai ngắn hơn mà rõ hơn.
- Thử viết thêm một bản theo phương trời. Bạn có biết chính xác cổng nhà mình quay hướng nào không?
Câu hỏi thường gặp
Làm sao chỉ đường cho người khác dễ hiểu?
Chia đường thành vài chặng, mỗi chặng kết thúc ở một mốc cố định dễ nhận ra, nói rõ hướng rẽ theo cơ thể người đi, kèm khoảng cách và dấu hiệu nếu đi quá. Cuối cùng tóm tắt lại và nhờ người nghe nhắc lại.
Mốc chỉ đường thế nào là tốt?
Mốc tốt là mốc cố định, nổi bật, độc nhất và nằm ở đúng chỗ phải rẽ, như cây xăng, chùa, trường học, cầu. Tránh dùng mốc tạm thời như xe đỗ, hàng rong hay mốc quá phổ biến như quán cà phê.
Vì sao chỉ đường hay bị nhầm trái phải?
Vì người chỉ thường đứng đối diện người hỏi và nói trái phải theo hướng của mình. Nên xoay người cùng hướng với người hỏi hoặc chỉ tay trước khi nói.
Có ngôn ngữ nào không dùng trái phải không?
Có. Người nói tiếng Guugu Yimithirr ở miền bắc nước Úc chủ yếu dùng phương đông tây nam bắc thay cho trái phải, kể cả khi nói về vật trên bàn. Họ luôn biết phương hướng rất chính xác.
Chỉ đường qua tin nhắn nên gửi gì?
Nên gửi vị trí trên bản đồ kèm ảnh chụp cổng hoặc mốc cuối cùng, cộng một hai câu về hướng tiếp cận. Ảnh mốc giúp người đến nhận ra nơi cần tìm nhanh hơn mọi lời tả.