Khối gỗ Froebel là bộ đồ chơi giáo dục do nhà giáo dục người Đức Friedrich Fröbel (thường viết Froebel) thiết kế vào thập niên 1830 – 1840, người cũng lập ra trường mẫu giáo đầu tiên mang tên "Kindergarten" (vườn trẻ). Bộ đồ chơi gồm các "món quà" (Gaben) đi từ đơn giản tới phức tạp: quả cầu len, bộ cầu – trụ – lập phương bằng gỗ, rồi những hình lập phương được chia nhỏ thành tám khối, thành các thanh, các tấm. Ý tưởng của ông, cho trẻ khám phá hình khối bằng tay trước khi học chữ, đến nay vẫn được nghiên cứu hiện đại ủng hộ.
Bài này kể về Froebel và bộ quà của ông, những gì khoa học nói về khối xếp và kỹ năng không gian của trẻ, và cách chọn, chơi khối xếp an toàn ở nhà.
Friedrich Froebel và vườn trẻ đầu tiên
Friedrich Fröbel (1782 – 1852) từng học khoáng vật học và làm việc ở một bảo tàng khoáng vật, nơi ông say mê cấu trúc tinh thể. Ông tin rằng trẻ nhỏ học tốt nhất qua chơi và quan sát hình khối của tự nhiên. Năm 1837, ông lập một cơ sở chơi và hoạt động cho trẻ nhỏ ở Bad Blankenburg (Đức); năm 1840, ông đặt tên cho nó là Kindergarten, nghĩa là "vườn của trẻ em", nơi trẻ được chăm như cây non. Từ này về sau đi vào nhiều ngôn ngữ trên thế giới.
Những "món quà" của Froebel
| Món quà | Gồm gì | Ý tưởng |
|---|---|---|
| Quà 1 | Sáu quả cầu len mềm, sáu màu | Màu sắc, chuyển động, hình cầu |
| Quà 2 | Một quả cầu, một hình trụ, một hình lập phương bằng gỗ | So sánh: cầu lăn mọi hướng, lập phương đứng yên, trụ vừa lăn vừa đứng |
| Quà 3 | Hình lập phương chia thành 8 khối lập phương nhỏ | Phần và toàn thể, xếp và tách |
| Quà 4 | Hình lập phương chia thành 8 thanh dẹt | Chiều dài, chiều rộng, chiều cao khác nhau |
| Quà 5 | Hình lập phương chia thành 27 khối, một số khối cắt chéo thành lăng trụ tam giác | Mặt xiên, mái nhà, đối xứng |
| Quà 6 | Hình lập phương chia thành các thanh, tấm dài ngắn khác nhau | Dựng công trình phức tạp hơn |
| Các quà sau | Tấm phẳng, que, vòng, hạt | Từ khối ba chiều chuyển dần sang mặt, đường, điểm |
Mỗi món quà đi kèm ba kiểu hoạt động: dựng "hình của đời sống" (nhà, ghế, cầu), dựng "hình của cái đẹp" (hoa văn đối xứng) và dựng "hình của tri thức" (khám phá số đếm, phân số). Cách phân loại số hiệu các món quà có thể khác nhau đôi chút giữa các tài liệu.
Frank Lloyd Wright và khối gỗ thuở nhỏ
Kiến trúc sư người Mỹ Frank Lloyd Wright kể trong tự truyện xuất bản năm 1932 rằng khi ông khoảng chín tuổi, mẹ ông mua cho một bộ khối gỗ Froebel, và ông đã chơi với chúng nhiều năm. Ông viết rằng cảm giác về những khối gỗ "phong" mịn ấy chưa bao giờ rời khỏi những ngón tay mình. Nhiều nhà nghiên cứu kiến trúc thấy dấu ấn của các khối hình học này trong mặt bằng và hình khối các công trình của Wright. Đây là lời kể của chính Wright, nên có thể có phần tô đẹp, nhưng nó trở thành một giai thoại nổi tiếng về ảnh hưởng của đồ chơi tới tư duy không gian.
Khoa học nói gì về khối xếp và trẻ nhỏ
- Chơi ghép hình và kỹ năng không gian: nghiên cứu năm 2012 của Susan Levine và cộng sự theo dõi trẻ từ 2 tới 4 tuổi, thấy trẻ chơi ghép hình nhiều hơn có điểm bài thử biến đổi hình không gian cao hơn ở 54 tháng tuổi, kể cả khi đã tính tới thu nhập và học vấn của gia đình.
- Khối xếp và toán: một số nghiên cứu theo dõi dài hạn cho thấy kỹ năng xây dựng bằng khối ở tuổi mẫu giáo có liên quan tới điểm toán ở các lớp sau. Đây là mối liên hệ, chưa chứng minh được là quan hệ nhân quả hoàn toàn.
- Ngôn ngữ không gian: khi người lớn chơi cùng và nói những từ như "trên", "dưới", "cạnh", "xoay", "cao hơn", "đối xứng", trẻ học từ không gian nhiều hơn, và vốn từ này liên quan tới kỹ năng không gian về sau.
- Chơi có hướng dẫn nhẹ: các nghiên cứu cho thấy trẻ học được nhiều nhất khi được tự do khám phá nhưng có người lớn gợi ý thử thách, như "con xây được một ngôi nhà có mái không?", "làm sao để cây cầu không đổ?".
Khối đơn vị của Caroline Pratt
Đầu thế kỷ 20, nhà giáo dục Mỹ Caroline Pratt thiết kế bộ "khối đơn vị" (unit blocks) bằng gỗ phong không sơn, dùng ở trường City and Country do bà lập năm 1914 ở New York. Kích thước các khối theo tỉ lệ chính xác: một khối cơ bản, nửa khối, khối đôi, khối bốn, cùng các khối hình trụ, vòm, tam giác. Vì tỉ lệ chuẩn, trẻ tự phát hiện ra quan hệ phân số khi xây: hai nửa khối bằng một khối, hai khối bằng một khối đôi. Khối đơn vị đến nay vẫn phổ biến ở nhiều lớp mẫu giáo trên thế giới.
Chọn và chơi khối xếp ở nhà
Theo độ tuổi (tham khảo)
- Dưới 3 tuổi: khối to, nhẹ, cạnh bo tròn, không có chi tiết nhỏ có thể gây hóc. Khối vải hoặc khối gỗ cỡ lớn.
- 3 – 5 tuổi: khối gỗ trơn nhiều hình (lập phương, trụ, vòm, tam giác), khối đơn vị tỉ lệ chuẩn.
- Từ 6 tuổi: bộ xếp hình theo mẫu ba chiều, khối có rãnh lắp ghép, câu đố như tangram, khối Soma.
Mốc tuổi chỉ để tham khảo; mỗi trẻ phát triển khác nhau. Luôn kiểm nhãn an toàn và độ tuổi khuyến nghị của nhà sản xuất.
Gợi ý chơi cùng con
- Xây theo ảnh: chụp ảnh một công trình đơn giản bạn xây, nhờ con xây lại theo ảnh. Đây là bài chuyển từ hình hai chiều sang khối ba chiều.
- Xây đối xứng: bạn xây một nửa, con xây nửa kia như ảnh trong gương.
- Kể đường cho khối: "Đặt khối đỏ lên trên khối xanh, bên cạnh khối vàng". Đổi vai cho con chỉ dẫn.
- Thử thách kỹ thuật: xây tháp cao nhất, cầu dài nhất bắc qua hai cuốn sách, mái che cho thú nhồi bông.
- Để công trình đứng lâu: cho phép trẻ giữ công trình qua ngày để quay lại sửa, thêm.
Không cần chấm điểm hay so sánh con với bạn khác. Mục tiêu là để trẻ được cầm, xoay, thử và sai.
Câu hỏi thường gặp
Khối gỗ Froebel là gì?
Là bộ đồ chơi giáo dục do Friedrich Froebel thiết kế vào thập niên 1830 – 1840, gồm các món quà từ quả cầu len, bộ cầu trụ lập phương tới các hình lập phương chia nhỏ, giúp trẻ khám phá hình khối qua chơi.
Ai lập trường mẫu giáo đầu tiên?
Friedrich Froebel mở cơ sở chơi cho trẻ nhỏ ở Bad Blankenburg, Đức, năm 1837 và đặt tên là Kindergarten năm 1840, nghĩa là vườn của trẻ em. Từ này về sau được dùng rộng rãi trên thế giới.
Chơi xếp khối có giúp trẻ phát triển tư duy không gian không?
Các nghiên cứu cho thấy trẻ chơi ghép hình, xếp khối nhiều hơn thường có kỹ năng biến đổi hình không gian tốt hơn, và kỹ năng xây dựng có liên quan tới toán sau này. Người lớn chơi cùng và dùng từ chỉ không gian cũng giúp ích.
Trẻ mấy tuổi chơi khối xếp được?
Trẻ dưới ba tuổi đã chơi được với khối to, nhẹ, bo tròn, không có chi tiết nhỏ. Từ ba tới năm tuổi có thể dùng khối gỗ nhiều hình; từ sáu tuổi có thể chơi xếp theo mẫu ba chiều. Luôn xem khuyến nghị tuổi của nhà sản xuất.
Khối đơn vị là gì?
Là bộ khối gỗ do Caroline Pratt thiết kế đầu thế kỷ 20, kích thước theo tỉ lệ chuẩn như nửa khối, khối, khối đôi. Nhờ tỉ lệ chuẩn, trẻ tự phát hiện quan hệ phân số và đo lường khi xây.