Trường phái Lập thể: Picasso, Braque và nhìn vật từ nhiều phía

Lập thể (Cubism) là trào lưu hội hoạ do Pablo Picasso và Georges Braque khởi xướng ở Paris khoảng năm 1907 – 1914, phá bỏ phối cảnh một điểm nhìn để thể hiện vật thể từ nhiều phía cùng lúc: mặt nghiêng và mặt chính của một khuôn mặt trên cùng bức tranh, miệng chai nhìn từ trên xuống nằm cạnh thân chai nhìn ngang. Vật bị chia thành các mảng hình học phẳng đan xen. Đây là một trong những cuộc cách mạng lớn nhất về cách hình dung không gian trong nghệ thuật phương Tây.

Với người tìm hiểu tư duy không gian, Lập thể đặt ra câu hỏi thú vị: ta "biết" một vật ba chiều nhờ nhìn nó từ nhiều phía, vậy tại sao bức tranh chỉ được phép cho một phía? Bài này kể lịch sử trào lưu, giải thích các giai đoạn và cách đọc một bức tranh Lập thể.

Từ Cézanne đến Lập thể

Paul Cézanne (1839 – 1906) là người mở đường. Trong các bức tĩnh vật và tranh núi Sainte-Victoire, ông thường vẽ mặt bàn nghiêng như nhìn từ trên xuống trong khi chai lọ trên bàn lại nhìn ngang; các mảng màu đặt cạnh nhau như những viên gạch xây nên khối. Trong một bức thư năm 1904 gửi hoạ sĩ Émile Bernard, Cézanne viết lời khuyên nổi tiếng: hãy xử lý thiên nhiên bằng hình trụ, hình cầu, hình nón, tất cả đặt trong phối cảnh đúng.

Sau khi Cézanne mất năm 1906, hai cuộc triển lãm lớn tranh ông ở Paris năm 1907 gây ấn tượng mạnh với lớp hoạ sĩ trẻ, trong đó có Picasso và Braque.

Dòng thời gian

Ngoài hai người khởi xướng, Juan Gris, Fernand Léger, Robert Delaunay và nhiều hoạ sĩ khác phát triển Lập thể theo hướng riêng.

Lập thể "hình dung" vật như thế nào

Nhiều điểm nhìn cùng lúc

Thay vì chọn một chỗ đứng, hoạ sĩ Lập thể đi vòng quanh vật trong đầu, rồi ghép các mặt nhìn được lên một bức tranh. Một chiếc đàn ghi-ta có thể hiện lỗ thoát âm tròn như nhìn thẳng, cần đàn nhìn nghiêng, đường viền thân đàn bị cắt làm đôi và lệch nhau. Người xem phải tự "lắp" lại cây đàn trong đầu.

Mảng phẳng thay khối tròn

Vật được phân thành các mặt phẳng nhỏ (facet), mỗi mặt được tô sáng tối riêng, như một viên đá quý được mài nhiều mặt. Các mặt của vật và của không gian xung quanh xen vào nhau, nên ranh giới giữa vật và nền bị nhoè.

Mặt tranh là mặt phẳng

Phối cảnh Phục Hưng coi tranh là ô cửa sổ, cố khiến người xem quên mặt tranh phẳng. Lập thể làm ngược lại: nhấn mạnh rằng tranh là một mặt phẳng phủ sơn, các mảng như dán lên bề mặt, chữ in nằm phẳng trên tranh. Cắt dán đưa ý này tới tận cùng: một mảnh giấy báo thật dán lên tranh vừa là "hình vẽ tờ báo" vừa là tờ báo thật.

Cách đọc một bức tranh Lập thể

1. Đọc tên tranh. Tên như Đàn ghi-ta và chai rượu cho biết cần tìm vật gì. Đây không phải gian lận; bản thân các hoạ sĩ dùng tên để giúp người xem.
2. Tìm "chìa khoá". Hoạ sĩ thường để lại vài chi tiết dễ nhận: dây đàn, chữ cái trên nhãn chai, một chiếc tẩu thuốc, chòm râu. Bắt đầu từ đó.
3. Dựng lại vật từ các mảnh. Mỗi mảnh là một mặt nhìn. Thử ghép trong đầu mặt chính và mặt nghiêng.
4. Chú ý mặt bàn. Tĩnh vật Lập thể thường có mặt bàn dựng nghiêng gần như thẳng đứng, theo cách Cézanne.
5. Đừng tìm điểm tụ. Tranh không có điểm nhìn chung; mỗi vùng có logic không gian riêng.

Lập thể và các ý tưởng khoa học thời ấy

Đầu thế kỷ 20, chiều thứ tư và hình học phi Euclid là đề tài thời thượng trong giới trí thức Paris. Cuốn sách của nhà toán học Henri Poincaré, các bài viết phổ thông về không gian bốn chiều được nhiều hoạ sĩ đọc. Một số người trong nhóm Lập thể và các nhà phê bình bênh vực họ, như Albert Gleizes và Jean Metzinger trong cuốn Du "Cubisme" (1912), có nhắc tới các ý tưởng hình học mới. Mức độ ảnh hưởng thật sự tới Picasso và Braque còn được tranh luận; Picasso từng phủ nhận việc ông lấy cảm hứng từ toán học. Một số sách phổ thông nói Lập thể "minh hoạ thuyết tương đối của Einstein", nhưng các nhà sử học nghệ thuật không coi đây là cách hiểu có cơ sở.

Ảnh hưởng tới thiết kế và kiến trúc

• Phong cách Art Deco thập niên 1920 – 1930 thừa hưởng những mảng hình học, đường gãy góc.
• Kiến trúc Lập thể phát triển ở Praha những năm 1910 với các mặt tiền gãy khúc như tinh thể.
• Thiết kế đồ hoạ hiện đại, áp phích, bìa sách dùng phân mảnh và cắt dán như ngôn ngữ thường ngày.

Góc nhìn hôm nay: tự làm một bức "tĩnh vật Lập thể"

1. Đặt một vật đơn giản lên bàn: một chiếc cốc, một quả cam, một chai nước.
2. Vẽ phác vật đó từ ba góc: nhìn ngang, nhìn từ trên xuống, nhìn chéo. Mỗi hình trên một tờ giấy mỏng.
3. Cắt mỗi hình thành vài mảnh hình học: tam giác, hình thang.
4. Ghép các mảnh lên một tờ giấy nền sao cho vẫn nhận ra chiếc cốc, có chỗ thấy miệng tròn, có chỗ thấy thân thẳng. Thêm một mảnh giấy báo thật.

Bạn sẽ nhận ra Lập thể đòi hỏi tư duy không gian rất nhiều: phải nắm vững vật từ mọi phía mới chọn được những mảnh "nói" đúng về nó. Muốn xem tranh thật, các bảo tàng như Bảo tàng Picasso ở Paris và Barcelona, Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại (MoMA) ở New York, nơi treo Les Demoiselles d'Avignon, có những bộ sưu tập lớn.