Tranh 3D vẽ trên vỉa hè hoạt động nhờ một điểm nhìn cố định: hoạ sĩ vẽ hình bị kéo dài rất mạnh theo hướng ra xa người xem, sao cho khi đứng (hoặc đặt máy ảnh) đúng ở điểm đánh dấu, ảnh trên mắt giống hệt ảnh của một vật nổi lên hay một hố sâu xuống. Bước sang một bên, hình méo đổ ngay. Đây là kỹ thuật anamorphosis cổ điển kết hợp với nghệ thuật đánh lừa thị giác (trompe-l'œil) có lịch sử hàng nghìn năm.
Bài này đi sâu vào cách làm một bức tranh vỉa hè: chọn điểm nhìn, dựng lưới, vẽ bóng, và vì sao bức tranh luôn đẹp hơn trong ảnh chụp so với mắt thường.
Từ quả nho của Zeuxis đến vỉa hè
Nhà văn La Mã Pliny Già kể chuyện hai hoạ sĩ Hy Lạp cổ Zeuxis và Parrhasius thi tài. Zeuxis vẽ chùm nho thật đến mức chim bay xuống mổ. Parrhasius dẫn Zeuxis tới xem tranh mình, Zeuxis đòi kéo tấm màn che tranh ra, và mới biết tấm màn chính là bức vẽ. Câu chuyện có thể chỉ là giai thoại, nhưng nó cho thấy ước muốn "lừa mắt" đã có từ rất lâu.
Những mốc chính của nghệ thuật đánh lừa thị giác:
- Bích hoạ La Mã: tường nhà ở Pompeii vẽ cột, cửa sổ, vườn cây giả.
- Thế kỷ 15 – 17: kiến trúc vẽ (quadratura) trên trần nhà thờ, cung điện. Trần nhà thờ Sant'Ignazio ở Rome của Andrea Pozzo có một điểm đánh dấu trên sàn, đứng đó mới thấy mái vòm giả hoàn hảo.
- Thế kỷ 16 trở đi: nghệ sĩ đường phố ở Ý (madonnari) vẽ tranh thánh bằng phấn trên quảng trường, nhưng là tranh phẳng.
- Thập niên 1980: nghệ sĩ người Mỹ Kurt Wenner, từng làm hoạ sĩ minh hoạ cho NASA, bắt đầu vẽ tranh phấn vỉa hè dùng phối cảnh biến dạng ở Ý. Ông thường được coi là người khai sinh tranh vỉa hè 3D.
- Thập niên 1990 – 2000: Julian Beever (Anh), Edgar Müller (Đức) và nhiều người khác phổ biến thể loại này. Ảnh chụp lan truyền trên mạng khiến nó nổi tiếng toàn cầu.
Vì sao phải có một điểm nhìn
Mắt người xem nhìn mặt đường từ góc rất xiên. Một đoạn dài hai mét trên mặt đất, nhìn từ chỗ đứng cách đó vài bước, chỉ chiếm một góc nhìn nhỏ bằng một vật dựng đứng cao vài chục phân. Hoạ sĩ tận dụng điều đó: vẽ một chiếc hộp "đứng" thì phải vẽ nó thành một hình dài ngoằng chạy xa ra trên mặt đường.
| Đứng đúng điểm | Đứng lệch |
|---|---|
| Phần kéo dài co lại đúng tỉ lệ, hình như đứng dậy | Hình dài, méo, nghiêng như bị kéo dãn |
| Đường vẽ khớp với cạnh thật của vỉa hè, bậc thềm xung quanh | Đường vẽ lệch khỏi cạnh thật, lộ ra là tranh |
| Bóng đổ vẽ trùng hướng nắng thật | Bóng vẽ trông như vết bẩn |
Quy trình làm một bức tranh vỉa hè
- Chọn chỗ và điểm nhìn. Chọn mặt đường phẳng, đánh dấu một điểm đứng (thường cách mép tranh vài mét) và độ cao mắt hoặc máy ảnh. Điểm nhìn càng thấp, hình càng phải kéo dài.
- Vẽ phác hình gốc. Phác hình muốn người xem thấy, như nó sẽ hiện ra trong ảnh chụp từ điểm nhìn.
- Dựng lưới biến dạng. Phủ lưới ô vuông lên bản phác. Trên mặt đường, căng dây hoặc kẻ phấn một lưới "phối cảnh ngược": các đường dọc toả ra từ điểm chiếu dưới chân người xem, các đường ngang giãn dần khi ra xa. Có nghệ sĩ dùng máy chiếu đặt đúng điểm nhìn để chiếu hình phác lên đường.
- Chép từng ô. Chép hình gốc sang lưới trên mặt đường. Thường xuyên quay lại điểm nhìn, nhìn qua máy ảnh để kiểm tra.
- Tô màu, sáng tối và bóng đổ. Bóng đổ là thứ "neo" vật vào không gian. Bóng nên khớp hướng với nguồn sáng thật nếu có thể.
- Nối với vật thật. Hoạ sĩ hay cho hình "tràn" qua mép vỉa hè, bậc thềm, chân tường, hoặc mời người thật đứng vào tranh. Những chỗ tiếp giáp giữa tranh và vật thật làm ảo giác thuyết phục hơn nhiều.
Vì sao ảnh chụp đẹp hơn mắt thường
- Máy ảnh có một "mắt". Người nhìn bằng hai mắt thấy hai hình hơi khác nhau, não nhận ra mặt đường phẳng. Máy ảnh không có thông tin này.
- Máy ảnh đứng yên. Người xem luôn lắc lư, di chuyển đầu, làm lộ thị sai. Máy ảnh trên chân máy hoàn toàn bất động.
- Máy ảnh đặt đúng điểm. Hoạ sĩ kiểm toàn bộ quá trình qua chính máy ảnh đó.
- Ảnh cắt bớt xung quanh. Khung ảnh bỏ đi những chi tiết làm lộ ảo giác.
Mẹo cho người xem: đứng đúng điểm đánh dấu, nhắm một mắt, giữ đầu yên. Ảo giác mạnh lên rõ rệt. Đây là cùng một nguyên lý với lỗ nhìn trong thí nghiệm của Brunelleschi.
Tranh 3D trong nhà và vạch kẻ đường giả
Nhiều thành phố du lịch, cả ở Việt Nam, có các khu trưng bày tranh 3D cho khách chụp ảnh: tranh vẽ trên sàn và tường ghép góc, có điểm đánh dấu chỗ đặt máy. Đây là cùng nguyên lý, chỉ khác là vẽ trong nhà, ánh sáng được kiểm soát.
Ở một số nước như Ấn Độ, Iceland, đã có thử nghiệm vạch qua đường sơn kiểu 3D trông như các khối nổi trên mặt đường để nhắc lái xe giảm tốc. Hiệu quả thực tế còn được bàn cãi, vì ảo giác chỉ đúng từ một khoảng cách và một hướng, và có lo ngại lái xe bất ngờ phanh gấp.
Góc nhìn hôm nay: làm một bức tranh 3D trên giấy
- Chọn một hình đơn giản: một khối hộp đứng hoặc một chiếc cốc.
- Chụp một tấm ảnh khối hộp thật đặt trên tờ giấy A4, máy ảnh đặt thấp, nghiêng khoảng 30 – 45 độ so với mặt bàn. Đánh dấu vị trí đặt máy.
- Bỏ khối hộp đi. Nhìn qua màn hình máy ảnh ở đúng vị trí cũ, nhờ người khác cầm bút chì chấm lên giấy những điểm ứng với các góc hộp trong ảnh cũ (bạn chỉ dẫn "sang trái, ra xa").
- Nối các điểm, tô màu ba mặt đậm nhạt khác nhau, vẽ bóng đổ.
- Chụp lại từ đúng vị trí: khối hộp vẽ trên giấy sẽ như đứng trên bàn. Nhìn tờ giấy từ trên xuống: một hình méo kỳ lạ.
Nếu cắt bỏ phần giấy phía sau "đỉnh hộp" theo đường viền, ảo giác còn tốt hơn nữa, vì không còn mép giấy phẳng sau hộp làm lộ ra rằng đó chỉ là hình vẽ.
Câu hỏi thường gặp
Tranh 3D vỉa hè vẽ như thế nào?
Hoạ sĩ chọn một điểm nhìn cố định, dựng một lưới biến dạng trên mặt đường rồi chép hình gốc sang lưới đó. Hình bị kéo dài theo hướng ra xa người xem, nên từ đúng điểm nhìn nó trông như nổi lên hoặc lõm xuống.
Vì sao phải đứng đúng chỗ mới thấy tranh 3D?
Vì tranh chỉ được dựng đúng phối cảnh cho một điểm nhìn duy nhất. Đứng lệch, phần bị kéo dài không còn co lại đúng tỉ lệ, các đường vẽ không khớp với cạnh thật xung quanh nên hình trông méo.
Ai khai sinh tranh vỉa hè 3D?
Nghệ sĩ người Mỹ Kurt Wenner thường được coi là người khai sinh thể loại này từ thập niên 1980 ở Ý. Julian Beever và Edgar Müller là những nghệ sĩ nổi tiếng khác đã phổ biến nó.
Vì sao ảnh chụp tranh 3D trông thật hơn nhìn bằng mắt?
Vì máy ảnh chỉ có một ống kính, đứng yên ở đúng điểm nhìn và cắt bớt xung quanh. Mắt người nhìn bằng hai mắt và hay di chuyển đầu, nên não nhận ra mặt đường phẳng.
Trompe-l'œil là gì?
Là thuật ngữ tiếng Pháp nghĩa là đánh lừa con mắt, chỉ lối vẽ khiến vật vẽ trông như vật thật. Kỹ thuật này có từ bích hoạ La Mã, phát triển mạnh trên trần nhà thờ thời Phục Hưng và Baroque, và nay sống lại trong tranh vỉa hè 3D.