Tranh truyền thống Đông Á, nhất là hội hoạ sơn thuỷ Trung Hoa, không dựng không gian bằng một điểm nhìn cố định và điểm tụ như phối cảnh Phục Hưng, mà dùng phối cảnh tản điểm: người xem được "dạo bước" qua tranh, mỗi đoạn nhìn từ một chỗ khác. Không gian được thể hiện bằng các tầng cảnh chồng lên nhau, khoảng trắng của mây nước, và cách vẽ nhà cửa bằng đường xiên song song. Đây là một lựa chọn thẩm mỹ có lý luận riêng, không phải "chưa biết phối cảnh".
So sánh hai truyền thống giúp ta hiểu rằng "hình dung không gian" có nhiều cách. Bài này giải thích phối cảnh tản điểm, thuyết "tam viễn" của Quách Hy, cách đọc một bức tranh cuộn, và những lần hai truyền thống gặp nhau.
Một điểm nhìn và nhiều điểm nhìn
| Tiêu chí | Phối cảnh Phục Hưng | Phối cảnh tản điểm Đông Á |
|---|---|---|
| Điểm nhìn | Một điểm cố định, như một mắt nhìn qua cửa sổ | Nhiều điểm, người xem di chuyển qua tranh |
| Thời gian | Một khoảnh khắc | Có thể là một hành trình, nhiều khoảnh khắc |
| Đường song song (nhà cửa) | Chụm về điểm tụ | Thường giữ song song, vẽ xiên chéo |
| Chiều sâu | Điểm tụ, thu nhỏ theo khoảng cách | Tầng cảnh chồng lên nhau, cao hơn là xa hơn, đậm nhạt, khoảng trắng |
| Khổ tranh tiêu biểu | Khung chữ nhật treo tường | Tranh cuộn ngang dài nhiều mét, tranh cuộn đứng |
Thuyết "tam viễn" của Quách Hy
Quách Hy là hoạ sĩ cung đình thời Bắc Tống, hoạt động khoảng thế kỷ 11. Những lời dạy về hội hoạ của ông được con trai là Quách Tư ghi chép lại trong tác phẩm thường gọi là Lâm tuyền cao trí. Trong đó có thuyết "tam viễn", ba cách nhìn núi:
- Cao viễn: từ chân núi ngước nhìn lên đỉnh. Cho cảm giác núi cao, hùng vĩ. Tranh cuộn đứng hay dùng cách này.
- Thâm viễn: từ trước núi nhìn sâu vào phía sau núi, qua các lớp chồng chất. Cho cảm giác sâu thẳm, trùng điệp.
- Bình viễn: từ núi gần nhìn ra núi xa, ngang tầm mắt. Cho cảm giác mênh mang, thanh thản.
Điểm quan trọng là một bức tranh có thể dùng cả ba cách nhìn cùng lúc ở các phần khác nhau. Một bức sơn thuỷ có thể cho ta ngước lên vách đá ở giữa tranh, đồng thời nhìn ngang ra dòng sông ở dưới, và nhìn sâu vào khe núi bên cạnh. Đó chính là "tản điểm": điểm nhìn tản ra, không tụ vào một chỗ.
Tranh cuộn: không gian như một cuộc dạo chơi
Bức Thanh minh thượng hà đồ (Cảnh bên sông tiết Thanh minh), thường được gán cho hoạ sĩ Trương Trạch Đoan thời Bắc Tống, là ví dụ tiêu biểu. Tranh cuộn bằng lụa, dài hơn năm mét, cao khoảng một gang tay, vẽ cảnh từ vùng quê ngoại ô qua bến sông, cây cầu vòm đông đúc, tới cổng thành và phố xá, với hàng trăm nhân vật.
Cách xem đúng
Tranh cuộn ngang không được treo căng ra để xem một lần. Người xem mở từ phải sang trái, mỗi lần chỉ khoảng một sải tay, cuộn phần đã xem lại. Mỗi đoạn là một "khung hình" riêng, và người xem như đi bộ dọc theo dòng sông. Nếu tranh dùng một điểm tụ duy nhất, việc xem kiểu này sẽ không có nghĩa: chỉ có đoạn giữa là đúng phối cảnh.
Nhà cửa vẽ song song
Trong các tranh có kiến trúc, mái nhà, tường, bờ rào thường vẽ bằng những đường xiên song song, gần với hình chiếu song song (giống hình chiếu trục đo) hơn là phối cảnh hội tụ. Vì không có điểm tụ, mọi đoạn tranh đều "đúng" như nhau khi cuộn qua. Một số nhà nghiên cứu còn chỉ ra đôi chỗ dùng phối cảnh "ngược": phía xa rộng ra thay vì hẹp lại, để người xem thấy được nhiều hơn bên trong một khoảng sân.
Nhật Bản: mái nhà bị thổi bay
Tranh cuộn kể chuyện của Nhật Bản (emakimono) thời Heian và Kamakura có một quy ước độc đáo gọi là fukinuki yatai, nghĩa là "mái bị thổi bay". Hoạ sĩ bỏ mái và trần nhà, vẽ căn phòng nhìn từ trên cao chếch xuống để người xem thấy được cảnh bên trong. Các cuộn tranh minh hoạ Truyện Genji thế kỷ 12 dùng cách này rất nhiều. Đây là một cách "hình dung không gian" thuần tuý quy ước: không ai nhìn thấy như vậy ngoài đời, nhưng người xem hiểu ngay.
Không gian trong tranh dân gian Việt Nam
Tranh dân gian Việt Nam như tranh Đông Hồ, Hàng Trống phần lớn không dùng điểm tụ. Không gian được tổ chức bằng những quy ước quen thuộc của nhiều truyền thống dân gian:
- Nền phẳng, hình khối thể hiện bằng nét viền và mảng màu hơn là sáng tối.
- Cảnh xếp theo tầng: phần trên tranh là phía xa, phần dưới là phía gần.
- Nhân vật quan trọng có thể vẽ to hơn, bất kể ở xa hay gần.
Những quy ước này phục vụ mục đích của tranh: dễ in khắc gỗ, dễ đọc, kể chuyện rõ ràng, trang trí ngày Tết.
Khi hai truyền thống gặp nhau
- Thế kỷ 18 ở Trung Hoa: hoạ sĩ dòng Tên người Ý Giuseppe Castiglione (tên Hoa là Lang Thế Ninh) làm việc ở triều Thanh, kết hợp phối cảnh và sáng tối phương Tây với chất liệu, bố cục Trung Hoa.
- Thế kỷ 18 – 19 ở Nhật Bản: tranh khắc gỗ "uki-e" (tranh nổi) dùng phối cảnh phương Tây cho cảnh nhà hát, phố xá. Hokusai và Hiroshige về sau đưa phối cảnh vào tranh phong cảnh của mình theo cách rất riêng.
- Cuối thế kỷ 19 ở châu Âu: ngược lại, tranh khắc Nhật Bản ảnh hưởng tới các hoạ sĩ như Van Gogh, Monet, Degas, những người tìm cách thoát khỏi phối cảnh một điểm nhìn. Chính xu hướng này góp phần dẫn tới hội hoạ hiện đại.
- Đầu thế kỷ 20 ở Việt Nam: Trường Mỹ thuật Đông Dương (thành lập năm 1925) dạy phối cảnh phương Tây, và nhiều hoạ sĩ Việt Nam đã kết hợp nó với tinh thần, chất liệu truyền thống như lụa và sơn mài.
Góc nhìn hôm nay: tự làm một bức tranh cuộn
- Dán nối nhiều tờ giấy A4 theo chiều ngang thành một dải dài khoảng hai mét.
- Chọn một hành trình quen thuộc: đường từ nhà tới trường, từ chợ ra bến sông.
- Vẽ từ phải sang trái, mỗi đoạn là một cảnh dọc đường. Không dùng điểm tụ; vẽ nhà cửa bằng đường xiên song song, phía xa đặt cao hơn trên giấy.
- Cuộn lại, rồi mở từng đoạn như cách xem tranh cuộn. Cảm nhận khác thế nào so với một bức tranh một điểm nhìn?
Nhiều bảo tàng lớn trên thế giới như Bảo tàng Cố cung Bắc Kinh, Bảo tàng Cố cung Đài Bắc, Bảo tàng Metropolitan đã số hoá tranh cuộn chất lượng cao, cho phép "cuộn" xem trên màn hình. Ở Việt Nam, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam ở Hà Nội có các phòng tranh dân gian và tranh của các hoạ sĩ thời Mỹ thuật Đông Dương.
Câu hỏi thường gặp
Phối cảnh tản điểm là gì?
Là cách thể hiện không gian trong tranh Đông Á truyền thống, dùng nhiều điểm nhìn trong cùng một bức tranh thay vì một điểm nhìn cố định và điểm tụ. Người xem như dạo bước qua tranh, mỗi đoạn nhìn từ một chỗ khác.
Tam viễn của Quách Hy là gì?
Là ba cách nhìn núi trong hội hoạ sơn thuỷ: cao viễn (từ chân núi nhìn lên đỉnh), thâm viễn (từ trước núi nhìn sâu vào sau) và bình viễn (từ núi gần nhìn ra núi xa). Một bức tranh có thể dùng cả ba cách.
Vì sao tranh Trung Hoa không dùng điểm tụ?
Vì nhiều tranh, nhất là tranh cuộn ngang dài, được xem từng đoạn như một cuộc dạo chơi. Một điểm tụ duy nhất chỉ đúng với một đoạn, nên hoạ sĩ chọn phối cảnh tản điểm và vẽ nhà cửa bằng đường xiên song song.
Thanh minh thượng hà đồ là bức tranh gì?
Là bức tranh cuộn lụa thời Bắc Tống, thường gán cho Trương Trạch Đoan, dài hơn năm mét, vẽ cảnh từ ngoại ô qua bến sông, cầu vòm tới phố xá với hàng trăm nhân vật. Đây là ví dụ tiêu biểu của phối cảnh tản điểm.
Fukinuki yatai trong tranh Nhật là gì?
Là quy ước vẽ nhà bỏ mái và trần, nhìn từ trên cao chếch xuống để thấy cảnh trong phòng, hay gặp trong tranh cuộn kể chuyện Nhật Bản thời Heian, như tranh minh hoạ Truyện Genji thế kỷ 12.